«ΣΚΑΝΔΙΝΑΒΙΚΗ ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Όψεις της Κοινωνίας και της Πολιτικής»

Νίκος Μ. Γεωργιάδης

«ΣΚΑΝΔΙΝΑΒΙΚΗ ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Όψεις της Κοινωνίας και της Πολιτικής»

Εκδόσεις Ηρόδοτος

Τετάρτη 28 Νοεμβρίου 2018, 7.30 μ.μ., Bazaar

Παρουσίαση: Στράτος Κερσανίδης

Δεν είμαι ειδικός στη λογοτεχνία. Πολύ δε περισσότερο στην αστυνομική λογοτεχνία και ειδικότερα στη σκανδιναβική.

Έχω δει όμως πολύ σινεμά. Μέχρι τη στιγμή που άκουσα για την ‘έκρηξη της σκανδιναβικής αστυνομικής λογοτεχνίας’ δεν είχα συνειδητοποιήσει πως πολλές από τις ταινίες που είχα αγαπήσει στο πρόσφατο παρελθόν, ήταν βασισμένες σε αστυνομικά μυθιστορήματα από χώρες όπως η Σουηδία και η Νορβηγία, κυρίως, η Δανία στη συνέχεια και λιγότερες από τη Νορβηγία και την Ισλανδία.

Πρωτάκουσα, λοιπόν, για αυτήν όταν είδα την πρώτη ταινία που βασίστηκε στην τριλογία Μιλένιουμ, του Στιγκ Λάρσον, «Το κορίτσι με το τατουάζ», σκηνοθετημένη από το Νιλς Άρντεν Όπλεφ. Ενθουσιασμένος, και έχοντας ανακαλύψει κάτι που δεν το είχα συνειδητοποιήσει, έσπευσα να δω και τις άλλες δύο ταινίες όταν αυτές προβλήθηκαν στο σινεμά, δηλαδή «Το κορίτσι που έπαιζε με τη φωτιά» και «Το κορίτσι στη φωλιά της σφήκας», του Ντάνιελ Άλφρεντσον.

Διαβάζοντας το βιβλίο που σας παρουσιάζω σήμερα διαπίστωσα πως ακόμη μία ταινία που είχα αγαπήσει και την είχα δει παλιότερα, ήταν βασισμένη σε ένα σκανδιναβικό αστυνομικό μυθιστόρημα με τον τίτλο «Η δεσποινίς Σμίλα διαβάζει το χιόνι», του δανού, Πίτερ Χόε. Και αναφέρομαι στην ταινία «Η αίσθηση της Σμίλα στο χιόνι», του Μπιλ Όγκουστ.

Έχω διαβάσει βέβαια, ως αναγνώστης που σέβεται τον εαυτό του και ζει εντός εποχής, βιβλία –όχι πολλά- του Γιο Νέσμπο, ο οποίος είναι πολύ της μόδας τελευταία.

Εδώ φυσικά χρειάζεται να γίνει η απαραίτητη διευκρίνηση και να πω ότι όταν μιλάμε για Σκανδιναβία δεν περιοριζόμαστε στο στενό γεωγραφικό πλαίσιο αλλά στο ευρύτερο πολιτιστικό, ιστορικό και γιατί όχι, εθνολογικό.

Εάν παραμέναμε στη Γεωγραφία τότε θα περιοριζόμασταν στη μεγαλύτερη χερσόνησο της Ευρώπης, τη Σκανδιναβική, η οποία περιλαμβάνει τη Σουηδία, τη Νορβηγία και μέρος της Φιλανδίας. Και θα παραλείπαμε τη Δανία, την Ισλανδία και μεγάλο μέρος της Φιλανδίας διαπράττοντας τεράστιο λάθος αφού θα αγνοούσαμε τις σχέσεις μεταξύ των λαών που κατοικούν σε αυτές τις χώρες.

Η σκανδιναβική, λοιπόν, εκδοτική έκρηξη όσον αφορά στην αστυνομική λογοτεχνία, η οποία έχει πλημμυρίσει τον κόσμο, συμπίπτει με μία μεγάλη αντίφαση. Ενώ, η εκδοτική παραγωγή μεγαλώνει και αποτελεί σημαντικό εξαγωγικό προϊόν, τη ίδια ώρα μια σειρά μεγάλες επιχειρήσεις (Νόκια, Βόλβο κ.α.), αντιμετωπίζουν μεγάλα οικονομικά προβλήματα.

Είναι όμως αυτό αντίφαση; Ή μήπως συμβαίνει αυτό που λέμε πως «το ένα φέρνει το άλλο;». Δεν μπορώ να δώσω μια ολοκληρωμένη απάντηση μπορώ όμως να υποστηρίξω πως καμία άνθιση της αστυνομικής λογοτεχνίας δεν είναι άσχετη από τις ιστορικές μνήμες και ενοχές, την πολιτική και οικονομική κατάσταση των τελευταίων δεκαετιών αλλά και τις σύγχρονες αλλαγές που υφίσταται η Ευρώπη σε σχέση με το προσφυγικό-μεταναστευτικό ζήτημα.

Όλα αυτά ενώ συνυπάρχουν ως κοινοί τόποι σε όλες τις προαναφερθείσες χώρες, ταυτόχρονα υπάρχουν και αρκετά σημαντικές διαφοροποιήσεις οι οποίες έχουν να κάνουν με όλα τα παραπάνω. Δηλαδή την ιστορία, την πολιτική, την οικονομία και τις κοινωνικές συνθήκες. Κι όλα αυτά όχι μόνον επηρεάζουν τη γραφή και τη σκέψη των συγγραφέων αλλά και βρίσκονται ενσωματωμένα στις αφηγήσεις, γίνονται μέρος της μυθοπλασίας. Και όχι μόνον για να τη βοηθήσουν, να την ενισχύσουν, αλλά και για να ασκήσουν κριτική, έντονη πολλές φορές σε αυτό που ονομάζει κάπου ο Νίκος Γεωργιάδης «ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ». Ποιο, όμως είναι αυτό το σύστημα; Που βρίσκονται οι ρίζες του μια πως εκφράστηκε στην πορεία του χρόνου μέχρι και σήμερα;

Ο Νίκος Γερωργιάδης έχει τιτλοφορήσει το βιβλίο του «Σκανδιναβική αστυνομική λογοτεχνία». Ορθώς πράτων όμως δε μένει σε αυτό, επειδή εάν το έκανε θα άφηνε τη δουλειά στη μέση και οι 480 σελίδες θα περιοριζόταν σε 125, άντε ας πούμε σε 161. Όπου δηλαδή τελειώνει το πρώτο μέρος.

Έτσι έχει κι έναν υπότιτλο από κάτω, «Όψεις της κοινωνίας και της πολιτικής» και κατά τη γνώμη μου εδώ βρίσκεται όλο το ζουμί. Κι αυτό είναι που προσδίδει στο βιβλίο τον τίτλο της μελέτης. Δηλαδή μιας σοβαρής έρευνας, διεισδυτικής και άκρως επεξηγηματικής η οποία φέρνει τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες κοντά στους λαούς των Σκανδιναβικών χωρών ανατέμνοντας την ιστορία, τις κοινωνίες, τη ψυχοσύνθεση, την πολιτική.

Κι αν θέλετε, αυτό είναι που κυρίως με γοήτευσε.

 

Από αριστερά: Στράτος Κερσανίδης, Κώστας Μπέσιος, Ευγενία Σηφάκη και Νίκος Γεωργιάδης

Εδώ θα κάνω μία παρένθεση. Όταν αντίκρισα το βιβλίο το οποίο είχα δεχτεί να παρουσιάσω, μετά βέβαια από την τιμητική πρόταση που μου έγινε, τρόμαξα, Σχεδόν μετάνιωσα. Και με βαριά καρδιά ξεκίνησα να το διαβάζω  θεωρώντας πως επρόκειτο για κάτι βαρύ κι ασήκωτο. Πολύ γρήγορα όμως, από τις πρώτες 10-15 σελίδες, ο συγγραφέας κατάφερε αρχικά να με καθησυχάσει και στη συνέχεια να με κατακτήσει. Ε, αυτό ήταν. Η ανάγνωση άρχισε να κυλά, το ενδιαφέρον να αυξάνεται, η γνώση να διευρύνεται και πολλά ερωτήματα που είχα για τις σκανδιναβικές χώρες, το κοινωνικό κράτος, την άνοδο της ακροδεξιάς κλπ., να βρίσκουν απαντήσεις.

Είχα ακούσει παλιότερα από φίλους που είχαν σπουδάσει αλλά και ζήσει στη Σουηδία, για το περίφημο κοινωνικό κράτος. Κάτι που ήταν αληθές, δεν ήταν ψέμα. Μου είχαν πει όμως και κάτι, που κατά κάποιον τρόπο απομυθοποιούσε όλο αυτό το σουηδικό θαύμα. Και ήταν η στάση της Σουηδίας στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η περίφημη για τους Σουηδούς ουδετερότητα. Η οποία όμως δεν ήταν και τόσο ‘ουδετερότητα’. Μια ενδιάμεση κατάσταση ήταν, όχι ξεκάθαρη. Ε, λοιπόν, ο Γεωγιάδης μου έδωσε απαντήσεις. Και τώρα ξέρω τι συνέβη και ποια ήταν η στάση των χωρών αυτών στον πόλεμο, πόσο εμπλεκόμενη ήταν η Σουηδία, πόσο ουδέτερη η Δανία, πόσο ξεκάθαρη η Νορβηγία, πόσο αντίθετη η Φιλανδία, πόσο διαφορετική η Ισλανδία.

Δε θα σας το αναλύσω περαιτέρω, γιατί όλο το ιστορικό πλαίσιο, τη στάση των κυβερνήσεων των χωρών, την εμπλοκή των Γερμανών, των Άγγλων και των Σοβιετικών στις χώρες αυτές τις δίνει με ικανοποιητικό τρόπο ο Νίκος Γεωγιάδης.

Αυτό είναι ένα κεφάλαιο. Δηλαδή οι Σκανδιναβικές χώρες κατά το Β’  Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ένα άλλο ιστορικό γεγονός το οποίο στοιχειώνει, τη Σουηδία κατά κύριο λόγο, είναι η δολοφονία του Ούλοφ Πάλμε, στις 28 Φεβρουαρίου 1986. Ποιος ήταν αυτός ο χαρισματικός ηγέτης, ο οποίος κατηγορήθηκε ακόμη και για φιλοσοβιετικός επειδή προσπάθησε να κρατήσει μια ισορροπία ανάμεσα στις δύο μεγάλες υπερδυνάμεις της εποχής; Και μιλάμε για την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Που κατά τη διάρκειά του η στάση των σκανδιναβικών χωρών ήταν διαφορετική. Κάποιες ήταν στο ΝΑΤΟ, κάποιες όχι.

Κι ύστερα φτάνουμε στην ακροδεξιά, τις νεοναζιστικές οργανώσεις και τα ρατσιστικά εγκλήματα. Με τα τελευταία να συνιστούν ένα σημαντικό μέρος της μυθοπλασίας στη λογοτεχνία. Εδώ ο συγγραφέας κάνει σύνδεση με το παρελθόν, δηλαδή με τη στάση που κράτησαν οι χώρες απέναντι στους ναζί αλά και με τους εγχώριους συνεργάτες τους, πολλοί από τους οποίου μετά τον πόλεμο, όχι μόνο δε διώχθηκαν αλλά αντίθετα κατέλαβαν θέσεις στον κρατικό μηχανισμό.

Να το πάλι το ΣΥΣΤΗΜΑ. Το οποίο αποσιωπά, σχεδόν απαγορεύει κάθε είδους αναφορά στα χρόνια εκείνα. Σαν να μην συνέβησαν ποτέ κάποια πράγματα. «δεν ξέρω, δεν είδα, δεν άκουσα», άρα «δε μιλώ». Κι έτσι η Ιστορία επανέρχεται για να εκδικηθεί.

Η ίδια όμως σχέση με το παρελθόν, το οποίο έχει αφήσει ανοιχτούς λογαριασμούς με το παρόν, διαφαίνεται και στο επόμενο κεφάλαιο. Μετανάστες και Πρόσφυγες. Η στάση των σύγχρονων κοινωνιών απέναντι σε αυτούς τους ανθρώπους. Η ανεκτικότητα και η αποδοχή των προηγουμένων χρόνων η οποία έχει μετατραπεί σε αντίθεση και υποστήριξη ξενοφοβικών θεωριών και της λογικής των κλειστών συνόρων. Κι ακόμη χειρότερα, της καθαρότητας των εθνών.

Όσο για άλλα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα που αναφέρονται στη σκανδιναβική αστυνομική λογοτεχνία και ενσωματώνονται στη μυθοπλασία είναι η πορνεία και το τράφικιν. Ποια είναι η στάση των πολιτών απέναντι σε αυτό; Ποια είναι η νομοθεσία σε κάθε μία από τις χώρες αυτές;. Μαθαίνουμε, λοιπόν, πως δεν υπάρχει ίδια αντιμετώπιση.

Το τελευταίο κεφάλαιο με το τίτλο Οι άνδρες που μισούν τις γυναίκες και τα παιδιά, προσεγγίζεται άλλο ένα σύγχρονο κοινωνικό θέμα. Η βία κατά των γυναικών, η ενδοοικογενειακή βία κατά γυναικών και παιδιών, δεν είναι κάτι άγνωστο στις πολιτισμένες βορειοευρωπαϊκές χώρες. Μάλιστα, εντύπωση προκαλεί το γεγονός πως τα ποσοστά είναι σε αρκετές περιπτώσεις μεγαλύτερα από άλλες χώρες της Ευρώπης.

 

Μελετώντας σε βάθος τις σκανδιναβική κοινωνία, ο Νίκος Γεωργιάδης προσφέρει ένα εργαλείο καλύτερης κατανόησης της σκανδιναβικής αστυνομικής λογοτεχνίας. Της λογοτεχνίας η οποία κυριαρχείται από αυτό που στην αστυνομική λογοτεχνία ονομάζουμε «αστυνομική έρευνα».

Η κοινωνική κριτική, η οποία στην αγαπημένη μας αμερικανική αστυνομική λογοτεχνία που στο σινεμά εκπροσωπείται από το φιλμ νουάρ, είναι υπόγεια, υπαινικτική. Στους Σκανδιναβούς είναι πιο φανερή, πιο άμεση. Οι κρατικοί θεσμοί και η ίδια η αστυνομία, ως εξουσιαστικός θεσμός, αμφισβητούνται. Η κοινωνική πραγματικότητα αναδύεται κι αναδεικνύεται μέσα από τις εξιστορήσεις των συγγραφέων, οι ήρωες συχνά συγκρούονται με το ΣΥΣΤΗΜΑ.

Η βία, η απαισιοδοξία, το μυστήριο, τα σκοτεινά μυστικά είναι στοιχεία τα οποία πατούν βαθιά στη μυθολογία των Σκανδιναβών αλλά ακόμη και στη λογοτεχνία του 19ου και του 20ου αιώνα.

Σημαντικό βέβαια είναι και ο ρόλος του τοπίου και του κλίματος. Σκοτάδι, χιόνι, υγρασία, μουντάδα, κρύο, βαριά ατμόσφαιρα. Κι όλο αυτό όχι απλά συμβαδίζει αλλά πρωταγωνιστεί στην πλοκή. Η οποία εξελίσσεται με αργό ρυθμό.

Και πάντοτε είναι παρόν το δίπολο από τη μια, η τακτοποιημένη καθημερινότητα ενός τακτοποιημένου κράτους με τακτοποιημένες ανθρώπινες ζωές κι από την άλλη, η αμφισβήτηση αυτής της τακτοποίησης που εκφράζεται από τη βία, τις απορρυθμισμένες ανθρώπινες σχέσεις, την κοινωνική αδικία, τις διακρίσεις.

Γιατί «πίσω από την κομψή πρόσοψη του μεταπολεμικού κράτους πρόνοιας κρύβεται ένα διαβρωτικό σκοτάδι».

Ένας κόσμος σε σύγκρουση, Εξωτερική και εσωτερική.

Συγγραφείς σε σύγκρουση με τη ζωή και τους εαυτούς τους.

Γιατί, τελικά, «τίποτε δεν είναι όπως φαίνεται», κι αυτή η φράση είναι νομίζω η βάση για να ξεκινήσει κανείς μια αστυνομική ιστορία.

 

 

 

Advertisements

Σχολιάστε

Δεν υπάρχουν σχόλια.

Comments RSS TrackBack Identifier URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s