ΤΗΛΕΟΠΤΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 20 Απριλίου 2018, στην Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης, ημερίδα με θέμα:  «Τηλεοπτική πραγματικότητα και πολιτισμός: Όψεις-Στρεβλώσεις-Ανισότητες».

Η ημερίδα διοργανώθηκε από το Τμήμα Τέχνης και Πολιτισμού του ΣΥΡΙΖΑ Θεσσαλονίκης και περιελάμβανε τέσσερις ενότητες με τέσσερις ομιλητές η κάθε μία.

Είχα την τιμή να συμμετάσχω στην πρώτη από αυτές με μία εισήγηση η οποία είχε το θέμα: «Ιδιωτική τηλεόραση: Πρότυπα, στερεότυπα, κλισέ ή ανοιχτό παράθυρο σε έναν εικονικό κόσμο;»

Ιδού:

Ο καθηγητής Καρλ Γιένσεν (1929-2015), είναι ο ιδρυτής του Project Censored, μια πρωτοβουλίας η οποία παρακολουθεί και ερευνά τα ΜΜΕ στις ΗΠΑ, από το 1976.

Σύμφωνα με τον Γιένσεν, «το μέλλον του Τύπου στη νέα χιλιετία φαντάζει δυσοίωνο». Λέει, λοιπόν ο καθηγητής: «Ο Τύπος έχει τη δύναμη να παρακινήσει τους ανθρώπους να καθαρίσουν το περιβάλλον, να εμποδίσουν τη διάδοση των πυρηνικών, να εξαναγκάσει ανέντιμους πολιτικούς να εγκαταλείψουν τα αξιώματά τους, να μειώσει τη φτώχεια, να προσφέρει ποιότητα ιατρικής περίθαλψης για όλους, ακόμη και να σώσει ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων, όπως το έκανε στην Αιθιοπία το 1984. Όμως, αντί γι’ αυτά, τον χρησιμοποιούμε για να προωθήσουμε το σεξ, τη βία και όλες τις υπερβολές και για να γεμίσουμε τις τσέπες ήδη ζάπλουτων μεγιστάνων των μέσων ενημέρωσης».

Από την αρχή θα ήθελα να ξεκαθαρίσω πως

  1. Θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό και χρήσιμο μέσο την τηλεόραση για την ενημέρωση, την επιμόρφωση και την ψυχαγωγία των ανθρώπων και
  2. Πιστεύω στον πλουραλισμό του μέσου άρα δεν θεωρώ εκ των πραγμάτων στον συγκεκριμένο τόπο και χρόνο, κακό πράγμα την ύπαρξη της ιδιωτικής τηλεόρασης.

Όμως κατά πόσο η σημερινή κατάσταση στα ΜΜΕ και ιδιαίτερα στην ιδιωτική τηλεόραση δικαιολογεί τη χρησιμότητα του ρόλου της;

Και εάν δεν τα δικαιολογεί, γιατί συμβαίνει αυτό;

  • Γιατί η ενημέρωση είναι ελλιπής και μονόπλευρη, η ψυχαγωγία χαμηλού επιπέδου και η επιμόρφωση εντελώς απούσα;
  • Γιατί δεν υπάρχει πλουραλισμός με αποτέλεσμα όλα τα ιδιωτικά κανάλια να μοιάζουν σα να είναι ένα;
  • Είναι τυχαίο γεγονός;
  • Γίνεται για οικονομικούς λόγους;
  • Είναι επειδή οι παραγωγοί έχουν στερέψει από έμπνευση;
  • Η μήπως, υπάρχει μια βαθύτερη ιδεολογική αιτία η οποία έχει ως σκοπό τη χειραγώγηση των τηλεθεατών για την εξυπηρέτηση συγκεκριμένων συμφερόντων;

Και όταν αναφέρομαι σε συμφέροντα δεν εννοώ συμφέροντα του Α ή του Β επιχειρηματία –αυτό συμβαίνει ως παρελκόμενο- αλλά ενός ολόκληρου συστήματος αξιών δηλαδή ενός συστήματος πολιτικών άρα οικονομικών συμφερόντων;

Κατά τη γνώμη μου συμβαίνει το τελευταίο.

Εδώ και κάμποσα χρόνια παρακολουθώντας διάφορα τηλεοπτικά προγράμματα, διαπίστωνα πως ανοίγοντας την τηλεόραση αντίκριζα έναν κόσμο ο οποίος ελάχιστα μοιάζει με τον κόσμο που αντικρίζω ανοίγοντας την πόρτα του σπιτιού μου. Και αν οι δύο αυτές εικόνες είναι εντελώς αντιθετικές, αντιφατικές, το ίδιο συμβαίνει και στην ίδια την τηλεόραση, στο ίδιο το πρόγραμμα των τηλεοπτικών καναλιών.

Θέλω να πω πως, ενώ τα διάφορα πρωινάδικα δίνουν την εικόνα ενός υπέροχου κόσμου, με πανέμορφους ανθρώπους –σύμφωνα με τα ισχύοντα πρότυπα-, που ζει σε κατάσταση ενός διαρκούς πάρτι, μερικές ώρες αργότερα, στο ίδιο κανάλι τα δελτία ειδήσεων παρουσιάζουν μια εντελώς διαφορετική εικόνα. Δηλαδή, ενός κόσμου κατεστραμμένου, που φοβάσαι να βγεις στο δρόμο γιατί στην επόμενη γωνία θα πέσει θύμα κάποιου εγκληματία. Ο οποίος κατά 99% θα είναι αλλοδαπός.

Και όλοι , όλες που βρισκόμαστε εδώ μέσα γνωρίζουμε πως δεν είναι έτσι. Ο κόσμος ούτε διαρκές πάρτι, ούτε γεμάτος τέρατα είναι.

Και φυσικά, όλοι γνωρίζουμε πολύ καλά πως πραγματικά είναι ο κόσμος και αντιλαμβανόμαστε πως αυτό που βλέπουμε στην ιδιωτική τηλεόραση είναι μια εικόνα ψεύτικη είναι μια εικονική πραγματικότητα.

Πως όμως επιτυγχάνεται η χειραγώγηση; Πως η τηλεοπτική εικόνα καταφέρνει να διεισδύσει στην καθημερινότητα με τέτοιο τρόπο ώστε να γίνει μία παράλληλη καθημερινότητα τέτοια, ώστε οι άνθρωποι να φτάνουν στο σημείο να συγχέουν την πραγματικότητα με την εικονική πραγματικότητα;

Η απάντηση: Με τη διαρκή επανάληψη και προώθηση  προτύπων, στερεοτύπων και κλισέ.

Πρότυπο: Λευκός άνδρας, όμορφος, υγιής, μορφωμένος και επιτυχημένος, όπου επιτυχία σημαίνει οικονομική άνεση.

Λευκή γυναίκα, όμορφη, υγιής, συνήθως ξανθιά, επιτυχημένη αλλά ταυτόχρονα και καλή στη φροντίδα της οικογένειας.

Και παιδιά όμορφα και υγιή με λαμπρές προοπτικές.

Στερεότυπο: Οι παραπάνω αποτελούν μια ευτυχισμένη οικογένεια, έχουν ο καθένας και η καθεμία τους προκαθορισμένους κοινωνικά ρόλους.

Κλισέ: Ο άνδρας είναι η κεφαλή της οικογένειας, είναι ο δυνατός, ο προστάτης.

Και βέβαια μπορούμε να βρούμε μια σειρά από τέτοια που έχουν να κάνουν με το φύλο, τις ερωτικές προτιμήσεις, την εθνικότητα, τη θρησκεία κλπ.

όπως: Εβραίος-φιλοχρήματος, Αλβανός-εγκληματίας, Μουσουλμάνος-τρομοκράτης, Γερμανός- ναζιστής κλπ.

Η εικόνα της γυναίκας

Θα σταθώ λίγο περισσότερο στην εικόνα της γυναίκας όπως αυτή παρουσιάζεται στα ΜΜΕ και διαχέεται στην κοινωνία.

Στις ελαφριές εκπομπές, στα πρωινάδικα κυρίως, οι γυναίκες είναι θαρρείς και βγήκαν από καλούπι.

Εντυπωσιακές ξανθιές κατά 90%, μακιγιαρισμένες στην εντέλεια, αδύνατες, με καλλίγραμμα πόδια που μιλούν για μόδα, έπιπλα, φαγητά ή κουτσομπολεύουν.

Ακόμη ένα κλισέ: γυναίκες-κουτσομπόλες.

Το πιο ενδιαφέρον είναι πως το κοινό που παρακολουθεί αυτές τις εκπομπές, είναι κυρίως γυναίκες. Γυναίκες οι οποίες είναι στο σπίτι και έχουν ανοιχτή την τηλεόραση την ώρα που μαγειρεύουν, βάζουν πλυντήριο ή ξεσκονίζουν. Και οι οποίες καθόλου, μα καθόλου δε μοιάζουν με αυτές που βλέπουν στις οθόνες. Δηλαδή είναι κανονικές γυναίκες οι οποίες έχουν τα προβλήματά τους -όπως όλοι οι άνθρωποι- αλλά ξεγελιούνται από την εικόνα, μέχρι σημείου να θεωρούν πως εκεί στην εικόνα βρίσκεται η πραγματικότητα και όχι στην κατσαρόλα μπροστά τους. Δηλαδή θεωρούν πως έχουν αποτύχει στη ζωή τους, γιατί δε ζουζουνίζουν ακατάπαυστα, έχουν δυο ρυτίδες παραπάνω και χτένισαν τα μαλλιά τους πρόχειρα το πρωί μπροστά στον καθρέφτη τους.

Ένα άλλο μεγάλο θέμα είναι το πώς παρουσιάζονται οι γυναίκες στη διαφήμιση. Που συνήθως εμφανίζονται ως προϊόν εκμετάλλευσης, ως αντικείμενο που χρησιμοποιεί το σώμα της για τις ανάγκες της διαφήμισης. Το σώμα της γυναίκας κυρίως υποβιβάζεται, απαξιώνεται, αντιμετωπίζεται με τρόπο προσβλητικό.

Η διαφήμιση, όπως ξέρουμε, είναι παντοδύναμη. Έχει τη δύναμη να επιβάλλει πρότυπα με σκοπό να προωθήσει προϊόντα και χρησιμοποιείται ως εργαλείο για επιβολή εξουσίας στις γυναίκες αφού η εικόνα έχει τη δυνατότητα να επηρεάσει υποσυνείδητα εκατομμύρια ανθρώπους.

Βέβαια όλη αυτή η εικόνα, είναι κατασκευασμένη «σύμφωνα με την εικόνα της γυναίκας όπως αυτή υπάρχει στο μυαλό των  αδρών και όχι σύμφωνα με την πραγματική ζωή της καθημερινής γυναίκας», σημειώνει σε άρθρο της η Χριστίνα Κούρκουλα.  Και, θα συμπληρώσω εγώ, πως αυτό που υπάρχει στο μυαλό των ανδρών, είναι και αυτό επηρεασμένο σε μεγάλο βαθμό από το πρότυπο το οποίο προωθείται.

Και συνεχίζει η Κούρκουλα: «Ιδιαίτερα ανησυχητικός είναι ο τρόπος που χρησιμοποιείται το γυναικείο σώμα, όταν γίνεται το αντικείμενο του ανδρικού βλέμματος ακόμα και για να τονίσει την ετεροφιλία του άνδρα, ή γίνεται το αντικείμενο των φαντασιώσεων του αρσενικού θεατή. Η γυναικεία εικόνα στα ΜΜΕ και στη διαφήμιση συχνά προβάλλεται ως εικόνα υποταγής, σιωπής και παθητικότητας. Είναι η εικόνα της όμορφης, αλλά όχι ιδιαίτερα έξυπνης περσόνας σε διαφημίσεις και σίριαλ στην τηλεόραση, η νεαρή που συνευρίσκεται ερωτικά με το σαμπουάν της, και άλλα παρόμοια περιστατικά σε έναν ατέλειωτο κατάλογο απαξίωσης της γυναικείας νοημοσύνης και υποβιβασμού του γυναικείου σώματος».

Τι είναι τα στερεότυπα;

Τα στερεότυπα, είναι πεποιθήσεις, βεβαιότητες οι οποίες όμως δε βασίζονται σε καμία λογική. Γι’ αυτό και είναι πιο επικίνδυνες αλλά και πιο δύσκολα αντιμετωπίσιμες.

Συνήθως πρόκειται για ομαδικές πεποιθήσεις οι οποίες αναφέρονται σε ένα λαό, μια επιλογή, ένα θεσμό, μια ιδέα κλπ.

Αυτά αντιμετωπίζονται μονόπλευρα, σχηματικά και κυρίως γενικευμένα. Η γενίκευση είναι ένα χαρακτηριστικό, το κύριο χαρακτηριστικό του στερεότυπου. Και η γενίκευση είναι κάτι το οποίο βρίσκεται βαθιά μέσα στον πυρήνα του φασισμού.

Συνήθως, όταν έχουμε να κάνουμε με πληθυσμιακές ομάδες, με λαούς, επισημαίνουμε ένα χαρακτηριστικό το οποίο είτε υπάρχει είτε έχει αναπτυχθεί σε κάποια συγκυρία και το γενικεύουμε.

Για παράδειγμα, οι βόρειοι λαοί είναι πιο κλειστοί στη συμπεριφορά τους από τους νότιους. Κάτι το οποίο εξηγείται από το περιβάλλον, το κλίμα κλπ. Το στερεότυπο σε εμάς είναι πως όλοι αυτοί οι λαοί –και ιδίως οι Γερμανοί, και για ιστορικούς λόγους- είναι ψυχροί, αφιλόξενοι κακότροποι.

Αντίστοιχα, οι βόρειοι λαοί. Έχουν το δικό τους στερεότυπο για τους τεμπέληδες του νότου κλπ.

Και όπως όλοι ξέρουμε πίσω από όλα αυτά κρύβεται η χειραγώγηση η οποία κάτι εξυπηρετεί.

Όταν πριν από μερικά χρόνια κατέρρευσε το καθεστώς στην Αλβανία, χιλιάδες Αλβανοί άρχισαν να έρχονται στην Ελλάδα, άνθρωποι οι οποίοι προσπαθούσαν να ξεκινήσουν μια νέα ζωή αφού είχαν βιώσει το σοκ της κατάρρευσης. Ένα ποσοστό Αλβανών, είχε προβεί σε εγκληματικές ενέργειες. Έτσι γεννήθηκε το στερεότυπο του επικίνδυνου εγκληματία Αλβανού, σύμφωνα με το οποίο όλοι οι Αλβανοί ήταν εγκληματίες

Σε αντίστοιχο στερεότυπο, το οποίο έγινε ιδεολόγημα και γι’ αυτό πιο επικίνδυνο όταν έγινε και κρατική ιδεολογία, βασίστηκε ο ναζισμός και η προσπάθεια εξόντωσης των Εβραίων.

Όπως γράφει η Νικολέττα Τσιτσανούδη-Μαλλίδη, «Τα στερεότυπα, ως υπεραπλουστευμένες εικόνες των άλλων πολιτισμών, προκύπτουν από άτομα ή ομάδες που περιορίζονται στα όρια της δικής τους μόνο πολιτιστικής αντίληψης και του δικού τους πολιτιστικού κόσμου. Ωστόσο, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη και την εκδοχή να δημιουργούνται και να συντηρούνται προκειμένου να εξυπηρετήσουν συγκεκριμένες σκοπιμότητες, όπως, λ.χ., τη συσπείρωση μεταξύ κοινωνικών ομάδων οι οποίες υποτίθεται ότι απειλούνται από άλλες κοινωνικές ομάδες λόγω ενός συγκεκριμένου χαρακτηριστικού που εσκεμμένα υπερπροβάλλεται, εν είδει φόβητρου».

Και εδώ ο επιμορφωτικός ρόλος των ΜΜΕ και ιδίως της τηλεόρασης ο οποίος όμως δεν υπάρχει. Έτσι αντί να λειτουργήσει αποτρεπτικά ως προς τη δημιουργία στερεοτύπων, κάνει το αντίθετο. Ενισχύει και προωθεί αυτό το μοντέλο και συνεχίζει να το κάνει. Όταν γίνεται ένα έγκλημα, το ενδιαφέρον δεν είναι η εθνικότητα ή η θρησκεία του δράστη αλλά το ό,τι κάποιος άνθρωπος έχει εγκληματήσει. Πολλές φορές μάλιστα προβάλλεται κυρίως αυτό, δηλαδή η καταγωγή και τα πιστεύω του δράστη παρά η ίδια η πράξη.

Κατ’ αυτό τον τρόπο διαμορφώνεται η κοινή γνώμη, χειραγωγείται και έτσι προωθείται μια συγκεκριμένη ιδεολογική άποψη δηλαδή ένα σύστημα πολιτικών άρα οικονομικών συμφερόντων. Ένα νέο σύστημα ‘μη αξιών’.

Όταν τον Οκτώβριο του 2015 η ιδιωτική τηλεόραση γιόρτασε τα 15 της χρόνια στην Ελλάδα, η ένωση ιδιοκτητών, έβγαλε μια ανακοίνωση. Η οποία ανάμεσα σε άλλα έλεγε:

«Η ιδιωτική τηλεόραση συνέβαλε στην πολυφωνία, προήγαγε τον πολιτισμό, κράτησε συντροφιά σε πολλούς συνανθρώπους μας σε δύσκολες στιγμές. Και κατήργησε μια μονοδιάστατη θέαση των πραγμάτων, που μέχρι τότε υπήρχε».

Μια πρόταση η οποία περιλαμβάνει τουλάχιστον τρία (3) ψέματα».

Γιατί ούτε στην πολυφωνία συνέβαλλε, ούτε τη μονοδιάστατη θέαση των πραγμάτων άλλαξε αλλά, πολύ περισσότερο δεν προήγαγε τον πολιτισμό.

Τι να αναφέρει κανείς εδώ.

  • Την παντελή απουσία εκπομπών για τις τέχνες και τον πολιτισμό;
  • Την ολοκληρωτική απουσία επιμορφωτικών προγραμμάτων;
  • Την ανυπαρξία παιδαγωγικών προγραμμάτων;
  • Την κυριαρχία –τουλάχιστον στον κινηματογράφο- χολιγουντιανών παραγωγών πλην ελαχίστων φωτεινών εξαιρέσεων;
  • Ή , ένα από τα χειρότερα πολιτιστικά εγκλήματα, κατά την άποψή μου, που είναι η κακοποίηση της ελληνικής γλώσσας;

 Νομίζω πως όλα αυτά τα φαινόμενα θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με την τήρηση του κώδικα δεοντολογίας των δημοσιογράφων αλλά και των ιδιοκτητών ΜΜΕ. Και αναφέρομαι στην τήρηση και όχι τη δημιουργία, επειδή –και αυτό είναι το χειρότερο- υπάρχει αλλά δεν τηρείται, όπως πολλά πράγματα στη χώρα μας.

Θα μπορούσα να πω κάτι για το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης αλλά…

Τι κάνουμε, όμως; Πως αντιμετωπίζεται όλο αυτό;

Νομίζω πως υπάρχει κάτι ακόμη πέρα από τη δεοντολογία. Κάτι που δεν υπάρχει και θα πρέπει να εφευρεθεί. Και αυτή είναι η Ηθική η οποία πρέπει να διέπει τη λειτουργία της ιδιωτικής τηλεόρασης και όλων των ΜΜΕ.

Πρέπει λοιπόν να μιλήσουμε για την ανάγκη ηθικοποίησης της τηλεόρασης.

Όμως για να επιτευχτεί αυτό, κατά τη γνώμη μου θα πρέπει να αναλάβουν δράση οι ίδιοι οι δημοσιογράφοι.

Γιατί η δημοσιογραφία είναι πεδίο ηθικών επιλογών, όπως λέει ο γνωστός βρετανός δημοσιογράφος, Ίαν Χαργκρέιβις, που περιστασιακά περιλαμβάνει την αλληλεπίδραση μεταξύ καλού ή κακού. Οι δημοσιογράφοι, δηλαδή, αντιμετωπίζουν διάφορες προκλήσεις ηθικής φύσεως. Το ζήτημα είναι εάν τα παίρνουν σοβαρά, εάν τους απασχολούν. Ή αυτό που τελικά υπερισχύει είναι ο ανταγωνισμός, το κέρδος, η εξυπηρέτηση συμφερόντων. Οι δημοσιογράφοι, λοιπόν, θα πρέπει να μη διστάσουν να διαφωνήσουν με την εργοδοσία τους βάζοντας πάνω απ’ όλα την ενημέρωση και τον έλεγχο και όχι την εξυπηρέτηση πολιτικών και οικονομικών συμφερόντων. Μπορούν να το κάνουν;

Με τον ηθοποιό Ρήγα Αξελό, από το Τμήμα Πολιτισμού του ΣΥΡΙΖΑ και επικεφαλής της δημοτικής παράταξης Αθήνα-Ανοιχτή Πόλη.

Πιστεύω πως μπορούν αρκεί να επανασυνδεθούν με την παλιά καλή εποχή που το να είσαι δημοσιογράφος δεν ήταν ντροπή αλλά περηφάνια. Που η δημοσιογραφία ήλεγχε την εξουσία και δεν ελεγχόταν από την εξουσία.

Σύμφωνα με τις αρχές που τέθηκαν το 1933 από την Ουάσινγκτον Ποστ,

“Η πρώτη αποστολή μιας εφημερίδας -ενός καναλιού εν προκειμένω- είναι να λέει την αλήθεια με όση ακρίβεια μπορεί η αλήθεια να εξακριβωθεί. Το καθήκον της εφημερίδας -του καναλιού- είναι απέναντι κυρίως στους αναγνώστες της και το κοινό -τους τηλεθεατές- και όχι στα ιδιωτικά συμφέροντα του ιδιοκτήτη της. Στο κυνήγι της αλήθειας, η εφημερίδα -το κανάλι- πρέπει να είναι προετοιμασμένη να θυσιάσει το δικό της κέρδος, εάν κάτι τέτοιο είναι απαραίτητο για το κοινό καλό. Δεν πρέπει να είναι σύμμαχος κάποιου συγκεκριμένου συμφέροντος ααλά πρέπει να είναι δίκαιη και ελεύθερη και ακέραιη στις τοποθετήσεις της για τις δημόσιες υποθέσεις και για τα δημόσια πρόσωπα”.

Δηλαδή, όπως καταλαβαίνετε, καμία απολύτως σχέση με τα όσα συμβαίνουν.

 

 

Advertisements

Σχολιάστε

Δεν υπάρχουν σχόλια.

Comments RSS TrackBack Identifier URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s