ΦΩΤΟΣ ΛΑΜΠΡΙΝΟΣ: «Ο Οκτώβρης δεν ήταν πραξικόπημα»

(από την ΕΠΟΧΗ, 2/4/2017)

Ο γνωστός σκηνοθέτης μιλά για την ταινία του «Η Μεγάλη Ουτοπία»

Του Στράτου Κερσανίδη

Η νέα ταινία ντοκιμαντέρ του Φώτου Λαμπρινού, «Η Μεγάλη Ουτοπία» (The Great Utopia), με θέμα της την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, αφού έκανε την πρεμιέρα της στο 19ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ, προβάλλεται από την περασμένη Πέμπτη στους κινηματογράφους.

Γιατί κάνατε αυτήν την ταινία η οποία αναφέρεται σε γεγονότα από τα οποία τα περισσότερα είναι γνωστά;

 Τα περισσότερα όχι όμως όλα όπως για παράδειγμα η τεχνητή πείνα, ο λιμός του 1932-33. Εγώ που σπούδασα στη Μόσχα από το 1964 ως το 1970, και πήγαινα πάρα πολύ συχνά, μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990 δεν είχα ιδέα για τα εκατομμύρια των θυμάτων του λιμού.

Εκ των υστέρων έμαθα κάτι που χωρίς να το έχω επιβεβαιώσει νομίζω ότι είναι αλήθεια, ότι μέχρι το 1985 επί Γκορμπατσόφ, υπήρχε άρθρο στον ποινικό κώδικα επί ποινή θανάτου, για τη δημόσια ή γραπτή αναφορά σε αυτό το θέμα. Και δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι οι μαρτυρίες που έχω στην ταινία από επιζήσαντες, έχουν γυριστεί η μία το 1985 και η άλλη το 1989. Πριν από το 1985 δεν υπάρχουν, απαγορευόταν αυστηρά. Επίσης απαγορευόταν αυστηρά τότε η φωτογράφηση και η κινηματογράφηση των γεγονότων. Οι φωτογραφίες που έχω είναι από έναν αμερικανό δημοσιογράφο  ο οποίος βρέθηκε τυχαία στις αγροτικές περιοχές της Ουκρανίας, και τράβηξε κρυφά φωτογραφίες οι οποίες έχουνε γίνει πια κοινός τόπος, ενώ τα φιλμικά κομμάτια που έχω είναι  από το λιμό του 1921. Δεν υπάρχει αποτυπωμένος σε φιλμ ο λιμός  στη νότια Ρωσία και της Ουκρανία με τα 5 εκατομμύρια θύματα.

Όταν το έμαθα αυτό, σκέφτηκα αμέσως ότι υπάρχει ήδη ένας δραματουργικός πυρήνας, κάτι που είναι απαραίτητο για να κάνεις μια ταινία.  Όφειλα λοιπόν να κάνω μια δραματουργική σύνθεση,  για να γίνει ένα αφήγημα. Γιατί το ντοκιμαντέρ, σας το λέω και πάλι, είναι μυθοπλασία με άλλα μέσα.  Άλλο είναι το ρεπορτάζ κι άλλο είναι το ντοκιμαντέρ.  Αυτός λοιπόν ο δραματουργικός πυρήνας λέει  ότι εδώ έχουμε ένα όραμα, μια ελπίδα, όχι μόνον της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και των λαών της αλλά και της ανθρωπότητας, που ήταν ίσως ο Σοσιαλισμός. Η Επανάσταση, οι Μπολσεβίκοι, Ισότητα, κοινωνικές αλλαγές κλπ. Αλλά έχουμε και μία τραγωδία, άρα υπάρχει δραματουργία, υπάρχει σύγκρουση.  Κι έτσι αποφάσισα να αφηγηθώ από τη μια μεριά την έξαρση, το όνειρο, την ελπίδα και την ουτοπία κι από την άλλη μια πραγματικότητα τραγική και σκληρή, γιατί όταν μιλάς για 5 εκατομμύρια νεκρούς δεν είναι αστείο.

Γιατί η ταινία σταματά το 1934;

Γιατί με το λιμό του 1932-33 και με τον πίνακα που έχω στο φινάλε της ταινίας που φιλοτεχνήθηκε από τον Νικρίτιν το 1934, κατά την άποψή μου τελειώνει το έργο, τελειώνει η ιστορία του οράματος και της τραγωδίας. Από εκεί και πέρα αρχίζει μια άλλη ιστορία μέχρι το 1991 που διαλύεται η Σοβιετική Ένωση, η οποία, κατά την άποψή μου, και μπορώ να το στοιχειοθετήσω αυτό, δεν έχει σχέση με την Ουτοπία και συνιστά μια διαφορετική υπόθεση.

Ο πίνακας του Νικρίτιν, «Δλικη Λαού»

Ο πίνακας στο τέλος, η Δίκη Λαού, του Νικρίτιν, απεικονίζει το δικαστή στη μέση και γύρω οι συνδικαστές. Πείτε μας γι΄αυτόν.

 Είναι τέσσερα άτομα με θολά τα πρόσωπα και τα βλέμματα τους στραμμένα στο άπειρο, ενώ η εικόνα του δικαστή είναι σαφέστατη, σα φωτογραφία και κοιτάζει ακριβώς μπροστά, έχεις το βλέμμα του απέναντί σου. Αν κάτσεις μπροστά στον πίνακα, όπως κάθισα εγώ στην Τρετιακόφ στη Μόσχα, σε κοιτάει στα μάτια. Και αυτή είναι όλη η αίσθηση, «ποιος είναι ο κατηγορούμενος;». Και μάλιστα την ίδια αίσθηση έχει και ο θεατής στην ταινία.

Χρειάστηκε μεγάλη έρευνα για όλο αυτό;

Ξεκίνησα το 2012 και με στόχο να τελειώσω το 2017. Ήταν πέντε χρόνια για τα οποία δε μετανιώνω, ήταν ένα ωραίο ταξίδι και είχα την τύχη να συναντήσω συγκλονιστικούς ανθρώπους τους οποίους δεν γνώριζα πριν, όπως το ιστορικό μου σύμβουλο τον ιταλό Αντρέα Γκρατσιόζι. Ο Γκρατσιόζι έγραψε ένα τεράστιο δίτομο βιβλίο, ο πρώτος τόμος του οποίου τελειώνει το 1934 και έχει τίτλο «Η Σοβιετική Ένωση του Λένιν και του Στάλιν».

Θεωρείτε πως η ουτοπία αρχίζει και παίρνει χαρακτηριστικά εφιάλτη από την εποχή που ο Στάλιν παίρνει την εξουσία ή από τότε που ο Λένιν πήρε την εξουσία, όχι και τόσο δημοκρατικά, από την Εθνοσυνέλευση;

 Από τη στιγμή που καταργείται η Νέα Οικονομική Πολιτική του Λένιν. Δηλαδή από τη στιγμή που ο Στάλιν αποφασίζει πως θα χτίσει το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα. Που πήγε, λοιπόν, η παγκόσμια επανάσταση; Όπως λέω στην ταινία, ο Τρότσκι εξορίζεται ντυμένος στα λευκά, ο Στάλιν ανεβαίνει τα σκαλιά της εξουσίας ντυμένος επίσης στα λευκά αλλά επίσης στα λευκά, ως παρθένος νύφη, ενταφιάζεται και η παγκόσμια επανάσταση.

Υπάρχει πρόβλημα με το σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα. Με την ίδρυση της Κομιντέρν ένας από τους σκοπούς των κατά τόπο ιδρυθέντων κομουνιστικών κομμάτων, είναι  η στήριξη της Μητέρας Πατρίδας. Άρα τα κόμματα αυτά ταυτίζονται με το σοβιετικό κόμμα, η μοίρα τους είναι αλληλένδετη, όπως και έγινε. Άρα λοιπόν γιατί σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα; Κι αυτό το στήριξε ο Στάλιν στην εκβιομηχάνιση με τα περιβόητα ρεκόρ κτλ. Αλλά για να κάνει την εκβιομηχάνιση ήθελε συνάλλαγμα και αποφάσισε να το αποκτήσει μέσω του σιταριού. Η πολιτική αυτή έφερε το λιμό και την καταστροφή.

Να σταθούμε στην προσωπικότητα του Λένιν, ο οποίος κερδίζει την εξουσία με τον τρόπο που την κερδίζει;

Να το ξεκαθαρίσουμε, επειδή υπάρχει η άποψη μετά το 1991 πως ο Οκτώβρης ήταν πραξικόπημα. Ο Οκτώβρης, δεν ήταν πραξικόπημα. Μπορεί να μην το πήραν χαμπάρι αλλά ήταν Επανάσταση και είχε μαζί της τον κόσμο. Το πραξικόπημα γίνεται όταν διαλύεται η Βουλή,  καταστέλλεται με όπλα η διαδήλωση υπέρ της Βουλής και κηρύσσεται  στρατιωτικός νόμος. Και λέει πως κάθε υποστήριξη στη συντακτική συνέλευση, η οποία προέκυψε από εκλογές που οι Μπολσεβίκοι προκήρυξαν, συνιστά κρατική προδοσία. Αυτό είναι πραξικόπημα. Με αυτήν τη λογική μπορούμε να κρίνουμε τα πράγματα.

Ο οποίος Λένιν στη συνέχεια ακολουθεί ένα δρόμο και φτάνει  στη Νέα Οικονομική Πολιτική αποδεικνύοντας πως είναι ένας μεγάλος  ηγέτης.

Ναι, γιατί αναγνώρισε και το λέει: «σύντροφοι, ηττηθήκαμε κατά κράτος». Σπάσαμε τα μούτρα μας τον πολεμικό κομουνισμό, με την απόλυτη εφαρμογή των σοσιαλιστικών προταγμάτων, δηλαδή όχι χρήματα, όχι τράπεζες, όχι ελεύθερο εμπόριο. Γιατί όταν θέλεις να δελεάσεις, να φέρεις κοντά σου τους αγρότες που είναι το 80% του πληθυσμού, τα τρία διατάγματα είναι «ειρήνη», «όλη η εξουσία στα σοβιέτ» και «όλη η γη στους αγρότες» δεν μπορείς να προσθέσεις μετά, «η σοδειά στο κράτος». Δε γίνεται, την έχεις πατήσει, θα σε φάνε σε μια μπουκιά. Και τον φάγανε σε μια μπουκιά διότι δεν παρήγαγαν πλέον, παρά μόνον για τον εαυτό τους. Κι έτσι το 1921, ένα χρόνο μετά το τέλος του Εμφυλίου, πέθαιναν οι άνθρωποι στους δρόμους. Και σου λέει, τι γίνεται εδώ, που πάμε; Και αλλάζει πολιτική. Έγιναν καυγάδες φοβεροί γι’ αυτό, τον κατηγόρησαν πως επιχειρεί αλλοίωση του μαρξισμού και τέτοια. Ο Λένιν τους έπεισε τελικά και αποδείχτηκε πως αυτή η αλλαγή έφερε τεράστια άνθηση για τα επόμενα 6 χρόνια τουλάχιστον, σε όλους τους τομείς. Και όχι μόνο στην τέχνη, αλλά και στους κοινωνικούς τομείς, όπως είναι  η εκπαίδευση, ο ρόλος της γυναίκας, το διαζύγιο, η έκτρωση. Όλα αυτά ήταν άγνωστα στη Δύση και έγιναν για πρώτη φορά. Η εκπαίδευση πάει μέχρι την Κεντρική Ασία και παντού. Με εθελοντές δασκάλους, μπαίνει ο κόσμος στο παιχνίδι, συγκλονιστικά, πρωτόγνωρα πράγματα. Και ελπιδοφόρα για όλη την ανθρωπότητα. Ανεξαρτήτως εάν τα όνειρά πνίγηκαν στα κανάλια του Βερολίνου όπου ρίχτηκαν τα πτώματα της Ρόζας Λούξεμπουργκ και του Καρλ Λίμπνεχτ. Αλλά, παρόλα αυτά, όλη η ανθρωπότητα εκεί ελπίζει.

Κι έρχεται και δένει η ταινία με τα 100 χρόνια από την Οκτωβριανή Επανάσταση.

Ναι, άλλωστε είναι αφιερωμένη στην Επανάσταση.  Αλλά δεν τελειώνει. Οι αιώνες δεν ορίζονται από το ημερολόγιο. Ο 19ος αιώνας τελείωσε το 1918 και ο 18ος τελείωσε νωρίτερα το 1889 και ο 20ος ακόμα τελείωσε πριν από λίγο καιρό όταν πέθανε ο Φιντέλ Κάστρο κι από την επανάσταση έμεινε μόνον η εικονογραφία. Γι αυτό κι εγώ είπα πως ένα μέρος αυτής της εικονογραφίας είναι και η ταινία μου.

Πιστεύετε πως έτσι όπως είναι η κατάσταση σήμερα έχουμε περιθώρια για μεγάλες επαναστάσεις; 

Είναι μεταφυσική ερώτηση και σε μεταφυσικές ερωτήσεις δεν απαντάω. Όπως δε θέλω να έχω σχέση και με μεταφυσικά κόμματα. Έχουμε στην Ελλάδα τέτοιο κόμμα.

Σημείωση: Απομαγνητοφώνηση της συνέντευξης του Φώτου Λαμπρινού στην εκπομπή «Με μια ομπρέλα κόκκινη», στο ρ/σ 93.4 «στο κόκκινο» της Θεσσαλονίκης

 «Η ΜΕΓΑΛΗ ΟΥΤΟΠΙΑ»

Η Επανάσταση είναι εδώ

«(…) η κυρίαρχη υπόθεση των αισθήσεων μας τέμνεται από το γεγονός ότι ο θεατής που στέκεται μπροστά στον πίνακα, -εσείς κι εγώ δηλαδή- τέμνεται κατ’ ευθείαν από το βλέμμα του δικαστή έτσι ώστε να έχει την αίσθηση ότι ο ίδιος είναι ο κατηγορούμενος»….

Με τα παραπάνω λόγια ο Φώτος Λαμπρινός, στοχεύοντας με την κάμερά του τον πίνακα του Σολομόν Νικρίτιν, ‘Δίκη λαού’ τελειώνει την ταινία του «Η μεγάλη ουτοπία» (The Great Utopia), βάζοντας και εμάς, ως θεατές της ταινίας, στη θέση του κατηγορούμενου.

Γιατί όμως να νιώθουμε κατηγορούμενοι; Επειδή γοητευτήκαμε και κάποιοι ίσως να γοητευόμαστε ακόμη, από τη μεγάλη και ματαιωμένη εν πολλοίς, ουτοπία που έφερε η Μεγάλη Οκτωβριανή Επανάσταση; Ή μήπως, επειδή αποσιωπήσαμε, ακόμη και από τους ίδιους μας τους εαυτούς, τα γεγονότα τα οποία ‘λέρωναν’ την ιδανική εικόνα που θέλαμε να έχει η ουτοπία μας;

Ο Φώτος Λαμπρινός, λοιπόν, σκαλίζει την Ιστορία, δεν αποσιωπά επειδή γνωρίζει πως όλες οι μεγάλες ανατροπές, τα ιστορικά άλματα και οι ιστορικές αλλαγές, δεν επιτελούνται με τους κανόνες του σαβουάρ βιβρ. Ούτε οι άνθρωποι οι οποίοι πιστεύουν σε μεγάλα ιδανικά είναι άγγελοι. Όλοι και όλες γνωρίζουμε ανθρώπους οι οποίοι προκειμένου να επιβάλλουν τις αγνές τους –και το εννοώ- προθέσεις, χρησιμοποιούν μέσα, όχι και τόσο ηθικά. Το μακιαβελικό ‘ο σκοπός αγιάζει τα μέσα’ αποτελεί μία όχι άγνωστη πρακτική, σε πολλές ιστορικές στιγμές και έχει χρησιμοποιηθεί από πολλούς ηγέτες κάθε είδους και κάθε ιδεολογίας. Ιδίως όσοι (όσες) ανήκουμε στο χώρο της Αριστεράς, ας μην συμπεριφερόμαστε ως μωρές παρθένες, που δε γνωρίζουμε.

Οι Μπολσεβίκοι ανέτρεψαν με περίπου πραξικοπηματικό τρόπο, την εκλεγμένη εθνοσυνέλευση που προέκυψε μετά από ελεύθερες εκλογές ύστερα από την επανάσταση του Φλεβάρη του 1917 που ανέτρεψε τους Ρομανόφ, κι ας μην είχαν την πλειοψηφία.

Κι ύστερα ήρθε η εξόντωση των αντιπάλων, η συμφωνία Μπρες-Λιτόφσκ, ο εμφύλιος, ο λιμός εξαιτίας της αντίδρασης των χωρικών στην κολεκτιβοποίηση. Και τότε ο Λένιν, ο οποίος ήταν μεγάλος ηγέτης και έβλεπε μπροστά, αποφάσισε να εφαρμόσει τη νέα οικονομική πολιτική (ΝΕΠ). Και η πορεία της νέας σοβιετικής δημοκρατίας συνεχίστηκε μέσα από δυσκολίες, αγώνες, αντιφάσεις, ενθουσιασμό και απογοητεύσεις, επιτυχίες και πισωγυρίσματα, νίκες και ήττες. Ήταν κοσμοϊστορικά γεγονότα τα οποία άλλαξαν τον κόσμο και έδωσαν ώθηση στο εργατικό κίνημα παγκοσμίως με τη δημιουργία κομμουνιστικών κομμάτων και εργατικών συνδικάτων.

Το 1934, και ενώ ο Λένιν έχει πεθάνει και ο Στάλιν έχει εδραιώσει την εξουσία του, η μεγάλη ουτοπία, κατά το Φώτο Λαμπρινό, τελειώνει.

Μέσα από ένα πλούσιο αρχειακό υλικό, οι θεατές βλέπουν τα ηρωικά χρόνια της επανάστασης των Μπολσεβίκων να ζωντανεύουν. Βλέπουν όμως και εικόνες σκληρές, άσχημες, που δεν αρέσουν. Ανθρώπους να πεθαίνουν από την πείνα, αγρότες να διαδηλώνουν κατά της κολεκτιβοποίησης, πολιτικούς αντιπάλους να φυλακίζονται. Και η ιδανική εικόνα αμαυρώνεται, ενοχλεί, πονάει.

Το θαυμάσιο μοντάζ του Λαμπρινού, που καταφέρνει να συνδέσει πολλά πράγματα (ιστορικά γεγονότα, καλλιτεχνικά κινήματα) χωρίς όμως να ‘φορτώσει’ την ταινία, κρατούν το ρυθμό της και το θεατή σε εγρήγορση. Υπάρχει όμως και κάτι άλλο, που προσωπικά μου άρεσε. Είναι η αφήγηση, το κείμενο το οποίο συνοδεύει τις εικόνες που βλέπουμε.

Θεωρώ πως το ντοκιμαντέρ του Φώτου Λαμπρινού, «Η μεγάλη ουτοπία», είναι μια εξαιρετική δουλειά, προϊόν εξαντλητικής έρευνας αλλά και έντονης εσωτερικής πάλης. Γιατί εκείνος που θέλει να δει λιγάκι πιο βαθιά, θα διακρίνει τον πόνο του σκηνοθέτη. Δεν έχουμε να κάνουμε με ένα αντικομουνιστικό ντοκιμαντέρ. Γιατί ένα τέτοιο θα είχε εντελώς διαφορετική προσέγγιση, διαφορετικό λόγο, καταγγελτικό και αψύ. Έχουμε να κάνουμε με ένα ντοκιμαντέρ που προσεγγίζει την Ιστορία με ειλικρίνεια, χωρίς υπεκφυγές και –κατά την άποψή μου- πολύ προσωπικό.

Ο Φώτος Λαμπρινός, απελευθερώνεται και απελευθερώνει όσους από τους θεατές θέλουν να απελευθερωθούν. Κι το έχουμε ανάγκη, επειδή τίποτε δεν έχει τελειώσει, ο δρόμος είναι δύσκολος και έχουμε ανάγκη από μια απελευθερωμένη από στερεότυπα και απενοχοποιημένη Ουτοπία.

Advertisements

Σχολιάστε

Δεν υπάρχουν σχόλια.

Comments RSS TrackBack Identifier URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s