Γιώργος Λάνθιμος: Ένας ερμητικά κλεισμένος κόσμος

(αναδημοσίευση από το περιοδικό ΟΡΟΠΕΔΙΟ, τεύχος 17, καλοκαίρι 2016)

%ce%b3%ce%b9%cf%8e%cf%81%ce%b3%ce%bf%cf%82-%ce%bb%ce%ac%ce%bd%ce%b8%ce%b9%ce%bc%ce%bf%cf%82

ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΝΘΙΜΟΣ

Ένας ερμητικά κλεισμένος κόσμος

Του Στράτου Κερσανίδη

Είναι αλήθεια πως το κινηματογραφικό σύμπαν του Γιώργου Λάνθιμου μπορεί να ξενίσει. Έχει αποδειχθεί πως η κατακρήμνιση (κι όχι καταβύθιση) εντός του βαραθρώδους κόσμου του δεν είναι εύκολη υπόθεση. Και παραμένει δύσκολη ακόμη κι όταν ο θεατής αντιληφθεί τις προθέσεις του σκηνοθέτη και αποδεχθεί τον τρόπο με τον οποίο ερευνά τις κοινωνικές συνθήκες.

Ίσως μάλιστα, αποδειχθεί ακόμη πιο βασανιστική, αφού πλέον έρχεται η ώρα που βρίσκεται αντιμέτωπος με έναν εφιάλτη που έχει αποδράσει από τον αφηγηματικό και βρίσκεται στον βιωματικό του κόσμο.

Κινέττα

Κινέττα

Με φανερή αμηχανία αντιμετώπισα, το 2005, την «Κινέττα», την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του Γιώργου Λάνθιμου. Για να είμαι ειλικρινής, μάλλον είχα δυσαρεστηθεί, θεωρώντας πως ο νεαρός σκηνοθέτης παίζει με την υπομονή των θεατών. Προσπαθώντας να ανασυνθέσω εκείνες τις εικόνες, με τη βοήθεια της ασθενούς μου μνήμης, μπορώ απλά να επισημάνω πως ήδη είχε αρχίσει να εμφανίζεται ο ερμητικά κλεισμένος κόσμος του.

 

Πίσω από το Τείχος

Ο κόσμος αυτός γίνεται πλέον εμφανής, το 2009, στον «Κυνόδοντα». Η οικογένεια, η οποία αποτελείται από τους γονείς και τα τρία ενήλικα παιδιά –δύο κορίτσια και ένα αγόρι- ζει σε ένα πολυτελές σπίτι, με μεγάλο κήπο και πισίνα.

Κυνόδοντας

Κυνόδοντας

Ένας ψηλός τοίχος οριοθετεί/χωρίζει το σπίτι από τον έξω κόσμο. Τα παιδιά μεγαλώνουν σε ένα ασφαλές αλλά κλειστό περιβάλλον. Δεν υπάρχει καμία επικοινωνία με το «έξω», το οποίο είναι γεμάτο κινδύνους κι περιγράφεται ως απειλητικό. Η μοναδική επικοινωνία των παιδιών με τον πέρα του τοίχου κόσμο, είναι η καθημερινή αναχώρηση του πατέρα για τη δουλειά και η, κατά διαστήματα επίσκεψη μιας υπαλλήλου του πατέρα, η οποία πληρώνεται για να ικανοποιεί τις σεξουαλικές ορμές του γιου. Έτσι, τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα σε ένα περιβάλλον αποστειρωμένο και απολύτως ελεγχόμενο, με αποτέλεσμα, ενώ είναι πλέον ενήλικα, να συμπεριφέρονται σαν παιδιά.

Η ιδέα για την ταινία «γεννήθηκε από σκέψεις σχετικά με το μέλλον της οικογένειας. Το πώς o θεσμός της οικογένειας θα εξελιχθεί στο μέλλον και για το τι θα συνέβαινε αν αυτός ο κοινωνικός οργανισμός σταματούσε να υπάρχει όπως τον γνωρίζουμε», λέει ο Λάνθιμος. Όμως μέσα από τούτη τη ματιά στον οικογενειακό θεσμό, δεν μπορεί να κρυφτεί η πρόθεση του σκηνοθέτη να μιλήσει για την κοινωνία, μια κοινωνία εγκλεισμού και απόλυτου ελέγχου επάνω στα μέλη της. Έτσι, ο πατέρας θα μπορούσε να είναι το Κράτος, η μητέρα, η Αστυνομία και τα παιδιά, οι Πολίτες. Και όπως συμβαίνει πάντοτε, ανάμεσα στους τελευταίους υπάρχουν κάποιοι που δε βολεύονται και θέλουν να δουν τι βρίσκεται πίσω από το Τείχος. Είναι η μία κόρη, η οποία θα μπορούσαμε απλοϊκά να την ονομάσουμε περιέργεια, αλλά υπάρχουν κι άλλες λέξεις, πιο αντιπροσωπευτιικές όπως Εξέγερση, Ελευθερία, Δημοκρατία.

 

Δανεισμένες ζωές

Στις «Άλπεις», ο Γιώργος Λάνθιμος γίνεται αιχμηρός και καυστικός, φλερτάρει με τα όρια της μαύρης κωμωδίας, στοχεύει ακριβώς στην καρδιά μιας κοινωνίας η οποία έχει απολέσει τον προσανατολισμό της. Με το όνομα της μεγάλης ευρωπαϊκής οροσειράς, έχει βαπτιστεί μια ομάδα ανθρώπων – μια νοσοκόμα, ένας τραυματιοφορέας, μια αθλήτρια ρυθμικής γυμναστικής και ο προπονητής της- οι οποίοι αντικαθιστούν ανθρώπους που έχουν πεθάνει, κατόπιν επιθυμίας των συγγενών τους. Δηλαδή δανείζουν τις ζωές τους!

Άλπεις

Άλπεις

Οι ήρωές κινούνται μέσα σε έναν σκοτεινό κόσμο, απάνθρωπο και παγερό. Όπως και στον «Κυνόδοντα», τα μέλη της ομάδας ζουν κάτω από αυστηρούς κανόνες οι οποίοι ξεπερνούν τα όρια της λογικής. Εδώ ο χώρος, δεν είναι ένα σπίτι αλλά μια πόλη. Αλλά  αν και ο χώρος διευρύνεται,  δεν καταργείται η στενότητα η οποία προκύπτει από τους κανόνες και την επιβολή τους. Εδώ δεν είναι ο πατέρας, αλλά ο αρχηγός της ομάδας εκείνος ο οποίος «φροντίζει» για τη σωστή λειτουργίας του μηχανισμού-ομάδα. Αλλά και εδώ υπάρχει η αμφισβήτηση, ο πόθος της δραπέτευσης από τον ασφυκτικό εναγκαλισμό της ζοφερή εξουσίας. Το ρόλο της κόρης θα παίξει εδώ η νοσοκόμα η οποία αρνείται να υπακούσει.

Η ελλειπτική αφήγηση του σκηνοθέτη παραμένει οριοθετούμενη εντός ενός ερμητικά κλεισμένου κόσμου. Οι ανθρώπινες σχέσεις εξακολουθούν να στερούνται συναισθημάτων και οι ήρωες ζουν και δρουν κάτω από τον κίνδυνο μίας αδιόρατης απειλής.

 

Έρωτας κατ΄ εντολήν

Η παρουσία αυτής της απειλής εξακολουθεί να πλανιέται και επάνω από τους ήρωες του «Αστακού». Εδώ ο χρόνος μεταφέρεται προς τα μπρος, σε κάποιο μέλλον που δεν μπορούμε να το διευκρινίσουμε ως μακρινό ή κοντινό. Σε αυτήν τη μελλοντική κοινωνία οι κανόνες ορίζουν αυστηρά, το ό,τι  οι άνθρωποι οφείλουν να είναι ζευγαρωμένοι. Και η Εξουσία, που «όλους τους αγαπά», φροντίζει γι’ αυτό μέσα από τους απαραίτητους κοινωνικούς μηχανισμούς.

 

Εν προκειμένω υπάρχει το Ξενοδοχείο, όπου μεταφέρονται οι άνθρωποι με σκοπό να βρουν ταίρι. Ο χρόνος που τους παρέχεται είναι 45 μέρες. Κι αν δεν τα καταφέρουν να ζευγαρώσουν εντός του προκαθορισμένου χρονικού διαστήματος, μετατρέπονται αυτομάτως σε ζώο της επιλογής τους.

Αστακός

Αστακός

Ο ήρωας του «Αστακού», μεταφέρεται στο Ξενοδοχείο μετά το χωρισμό του προκειμένου να βρει νέα σύντροφο. Οι μέρες περνούν και λίγο πριν συμπληρωθεί το κρίσιμο διάστημα καταφέρνει να δραπετεύσει στο Δάσος. Εκεί ζουν σαν αντάρτες οι Μοναχικοί και σε αυτούς ο φυγάς βρίσκει καταφύγιο. Αλλά και εδώ υπάρχουν κανόνες, εξίσου παράλογοι. Η εξουσία και οι μηχανισμοί ελέγχου και καταστολής αναπαράγονται και από αυτούς που αρχικά την αμφισβητούν. Το φινάλε της ταινίας μένει ανοιχτό άρα και ελεύθερο σε κάθε λογής ερμηνεία.

Η κινηματογραφική ματιά του Γιώργου Λάνθιμου εξακολουθεί να είναι χειρουργική. Διεισδύει βαθιά και ανατέμνει τις κοινωνικές σχέσεις και τις σχέσεις εξουσίας χρησιμοποιώντας την αλληγορία. Μέσα στον παράδοξο κόσμο του συναντάμε κάποιες σταθερές όπως, η Εξουσία, οι Κανόνες και η Αμφισβήτηση.

Σκηνοθέτης του εγκλεισμού

Ο Γιώργος Λάνθιμος είναι ένας σκηνοθέτης που καταπιάνεται με την έννοια του εγκλεισμού. Οι ήρωές του είναι πάντοτε υπό περιορισμό, έγκλειστοι κάποιων μηχανισμών εξουσίας που μέσω σκληρών κανόνων καθορίζουν και καθοδηγούν τις καθημερινές τους συμπεριφορές. Το Σπίτι, η Ομάδα, το Ξενοδοχείο, οι Μοναχικοί αντιπροσωπεύουν τις διαφορετικές μορφές της ίδιας Φυλακής. Το Τείχος ορατό ή αόρατο υψώνεται γύρω τους, τους περιορίζει και τους καθιστά έγκλειστους.

Στον ανελέητα απάνθρωπο κόσμο του Λάνθιμου δεν υπάρχει χώρος για συναισθήματα. Οι άνθρωποι δε γελούν, ο λόγος τους είναι κοφτός, η ατμόσφαιρα παγερή.

Ο Γιώργος Λάνθιμος χειρίζεται τα τους ήρωές του με κυνισμό. Οι ελάχιστες χαραμάδες τρυφερότητας κι ανθρωπιάς, κλείνονται αμέσως μόλις εμφανιστούν. Ο θεατής αποκλεισμένος από την πραγματικότητα, βιώνει ασθμαίνων τον αποκλεισμό, μετατρέπεται σε έγκλειστο, σε ακούσιο «θύμα» της γοητείας των εικόνων του σκηνοθέτη.

Η παρούσα πραγματικότητα προβάλλεται σε ένα μέλλον που περισσότερο μοιάζει να κινείται παράλληλα με το παρόν. Το ίδιο κι ο φανταστικός κόσμος των ηρώων του, φαίνεται ως εικόνα ιδωμένη πίσω από παραμορφωτικό φακό, που μόλις αφαιρεθεί θα  φανεί η υπάρχουσα πραγματικότητα.

Αυτό είναι, λοιπόν. Το σινεμά του Γιώργου Λάνθιμου είναι ο παραμορφωτικός φακός πίσω από τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο μας. Ο κόσμος του σκηνοθέτη είναι ο δικός μας κόσμος, οι ήρωές του είμαστε εμείς, η κοινωνία του είναι η δική μας.

Εν τέλει εμείς είμαστε οι έγκλειστοι.

 

Σχολιάστε

Δεν υπάρχουν σχόλια.

Comments RSS TrackBack Identifier URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s