«Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΠΕΤΑΛΟΥΔΑΣ» από την Κινηματογραφική Λέσχη Θεσσαλονίκης

Εισήγηση για την προβολή της ταινίας «Η γλώσσα της πεταλούδας» του Χοσέ Λουίς Κουέρβα.

Δευτέρα 19 Οκτωβρίου στις 9 μ.μ. στον κινηματογράφο Βακούρα

mariposas1

Η βία και η ενηλικίωση

Ολίγα ιστορικά
Το 1936 στην Ισπανία, δυνάμεις της Αριστεράς και του Κέντρου, συνασπίστηκαν και κέρδισαν τις εκλογές.
Ήταν η εποχή που στην Ευρώπη κυριαρχούσε ο φασισμός και ο εθνικοσοσιαλισμός και μια τέτοια αριστερή-δημοκρατική κυβέρνηση, έμοιαζε σαν παραφωνία. Όπως ήταν φυσικό, η κυβέρνηση αυτή μπήκε αμέσως στο στόχαστρο και υπονομεύτηκε. Από τη μια μεριά από δυνάμεις που κινούνταν στον αναρχικό χώρο και τα ήθελαν “όλα και αμέσως”, αλλά κυρίως από τους φαλαγγίτες, τους ισπανούς εθνικιστές. Είναι προφανές πως οι δυνάμεις της αντίδρασης, δηλαδή η φασιστική ακροδεξιά της χώρας της οποίας ηγούνταν ο στρατηγός Φρανθίσκο Φράνκο και οι μοναρχικοί, δεν μπορούσαν να επιτρέψουν την αναδιανομή της γης, την αυτονομία περιοχών όπως η Χώρα των Βάσκων και η Καταλονία καθώς και τον περιορισμό της Καθολικής Εκκλησίας η οποία διέθετε τεράστια δύναμη.

Μέσα σε έναν τέτοιο εκρηκτικό σκηνικό η χώρα οδηγήθηκε σε εμφύλιο πόλεμο, ο οποίος επίσημα, κηρύχθηκε στις 17 Ιουλίου 1936.
Από τη μια μεριά ήταν οι φασίστες του Φράνκο κι από την άλλη οι Δημοκρατικοί, με επικεφαλής τον πρόεδρο της 2ης Ισπανικής Δημοκρατίας, Μανουέλ Αθάνια.
Στο στρατόπεδο των Δημοκρατικών συνασπίστηκαν σοσιαλιστές, αναρχικοί, τροτσκιστές, κομουνιστές, φιλελεύθεροι αστοί. Βέβαια στη συνέχεια υπήρξε ρήγμα εντός των Δημοκρατικών, με αιματηρά αποτελέσματα, ανάμεσα στους αναρχικούς και τους τροτσκιστές από τη μια και τους κομμουνιστές από την άλλη. Όμως όλα αυτά τα περιγράφει πολύ καλά στην ταινία του “Γη και ελευθερία” ο Κεν Λόουτς, ο οποίος αποδίδει και τις ευθύνες εκεί που αναλογούν.
Οι φρανκιστές, λοιπόν, ανέλαβαν να σώσουν τη χώρα και τον χριστιανικό πολιτισμό από τον ερυθρό κίνδυνο. Κάτι καθόλου πρωτότυπο, που φαίνεται και στην ταινία.
Στο πλευρό των εθνικιστών βρέθηκε η φασιστική Ιταλία και η ναζιστική Γερμανία, με την αεροπορία τους να παίρνει ενεργό μέρος στις μάχες και να βομβαρδίζει πόλεις και χωριά.
Σε μία από αυτές τις από αέρος επιθέσεις, στόχος ήταν η πόλη Γκερνίκα, η οποία βομβαρδίστηκε στις 26 Απριλίου 1937 και καταστράφηκε εντελώς με θύματα αμάχους και μόνον. Την καταστροφή απεικόνισε με το δικό του τρόπο, στον ομώνυμό πίνακά του σύμβολο, ο Πάμπλο Πικάσο.
Από την άλλη πλευρά, οι Δημοκρατικοί, είχαν την υλική βοήθεια της Σοβιετικής Ένωσης αλλά κυρίως τους χιλιάδες εθελοντές από όλο τον κόσμο οι οποίοι πολέμησαν στο πλευρό τους.
Τελικά ο εμφύλιος τελείωσε την Πρωταπριλιά του 1939 με νίκη των φρανκιστών, κάτι που δυστυχώς δεν ήταν ψέμα.
Ο στρατηγός Φρανθίσκο Φράνκο παρέμεινε στην εξουσία μέχρι το θάνατό του, στις 20 Νοεμβρίου 1975. Μάλιστα, μερικές μόνον εβδομάδες προτού πεθάνει, σε μία επιβεβαίωση της σκληρότητας του καθεστώτος του, προχώρησε στην εκτέλεση πέντε νεαρών Βάσκων, που είχαν καταδικαστεί σε θάνατο, παρά τις παγκόσμιες εκκλήσεις για την απονομή χάριτος. Θυμάμαι πως διαδηλώσεις είχαν γίνει και στην Ελλάδα, η οποία δεν είχε πολύ καιρό που είχε βγει από τη μαύρη περίοδο της δικτατορίας των συνταγματαρχών.
Η μετάβαση της Ισπανίας στη Δημοκρατία έγινε με ομαλό τρόπο. Ο διάδοχός του δικτάτορα, βασιλιάς Χουάν Κάρλος, κατόρθωσε μέσα σε 3 χρόνια να περιορίσει την επιρροή του φρανκισμού και να προχωρήσει στον πλήρη εκδημοκρατισμό της χώρας.
Η ταινία
Όλα αυτά τα αναφέρω επειδή η υπόθεση της ταινίας, εκτυλίσσεται λίγο μετά την έναρξη του Εμφυλίου Πολέμου και επειδή οι ήρωές της εμπλέκονται εκόντες άκοντες στη δίνη του.
Η ταινία είναι “Η γλώσσα της πεταλούδας”, παραγωγής 1999, σε σκηνοθεσία του Χοσέ Λουίς Κουέρβα.
Βασισμένη σε τρία διηγήματα του Χοσέ Ρίβας, μας μεταφέρει στη Γαλικία και μας συστήνει τον 8χρονο Μόντσο, το σπουργιτάκι, όπως τον αποκαλεί η μητέρα του, και την οικογένειά του.
Βλέπουμε, λοιπόν, το Μόντσο να πηγαίνει στο σχολείο για πρώτη φορά, συνεσταλμένος, ντροπαλός και λιγάκι φοβισμένος επειδή έχει ακούσει πως ο δάσκαλός του είναι αυστηρός και δέρνει τα παιδιά. Σύντομα όμως ο μικρός θα διαπιστώσει πως μόνον έτσι δεν είναι τα πράγματα και πως, αντίθετα, ο Δον Γκρεγκόριο, ο δάσκαλος, είναι ένας γλυκύτατος άνθρωπος, ο οποίος αγαπά τα παιδιά και προσπαθεί να τους μεταδώσει τη γνώση.
Ο μεγάλος αδελφός του Μόντσο, είναι μουσικός, η μητέρα του είναι μια απλή θρησκευόμενη γυναίκα, ο πατέρας του είναι ράφτης και μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος. Η οικογένεια είναι αγαπημένη, αν και υπάρχει μια σκοτεινή πτυχή στη ζωή του πατέρα.
Όλα κυλούν ομαλά, ο Μόντσο αγαπά το σχολείο και το δάσκαλό του, ο αδελφός του συμμετέχει σε μια ορχήστρα και βρίσκεται μπροστά στο πρώτο του ερωτικό σκίρτημα, ο πατέρας του ράβει ένα κουστούμι στο δάσκαλο για να τον ευχαριστήσει, η μητέρα φροντίζει με αγάπη τα παιδιά της.
Εν τω μεταξύ ο εμφύλιος έχει ξεσπάσει, ο απόηχός του φτάνει στο χωριό, οι φρανκιστές εκδηλώνονται, οι δημοκρατικοί δεν πολυμιλούν.
Κι όταν οι φρανκιστές θα φτάσουν στο χωριό όλα θα ξεκαθαρίσουν. Ο πατέρας θα κάψει το βιβλιάριο μέλους του κόμματος, τις εφημερίδες και τα βιβλία του. Θα πάει στην εκκλησία, για να δείξει καλή διαγωγή. Η δράση κορυφώνεται, με την οικογένεια πηγαίνοντας στην εκκλησία να αντικρίζει τους συλληφθέντες αριστερούς να φορτώνονται σε ένα καμιόνι. Είναι άνθρωποι που τους γνωρίζουν, συγχωριανοί τους. Και τελευταίος βγαίνει ολόρθος, ευθυτενής και περήφανος ο δάσκαλος. Ο κομμουνιστής δάσκαλος που προσπαθούσε να ανοίξει ορίζοντες στους μαθητές του. Κι ο Μόντσο είναι εκεί, τον κοιτάζει και ταυτόχρονα του φωνάζει, “άθεε”, “κομμούνι”. “Φώναξε κι εσύ” τον παροτρύνει η μητέρα του, από φόβο για την οικογένειά της, για να την προστατεύσει, δείχνοντας “καλή διαγωγή”.
Και εδώ αποθεώνονται τα βλέμματα. Κυρίως τα βλέμματα των δύο πρωταγωνιστών. Του Μόντσο και του Δον Γκεγκόριο. Δε χρειάζονται λόγια. Ο δάσκαλος κοιτάζει κατάματα το μαθητή του να τον βρίζει και καταλαβαίνει. Ο μαθητής κοιτάζει το δάσκαλό του, τον βρίζει και του δείχνει κοιτάζοντάς τον, όλη του την αγάπη.
Αυτή είναι η κορύφωση των βλεμμάτων. Όμως σε ολόκληρη τη ταινία, αυτά είναι που κυριαρχούν, που γεμίζουν την οθόνη. Ο Μόντσο, με τεράστια μάτια, γεμάτα απορία, γεμάτα δίψα για μάθηση. Κι ο Δον Γκρεγκόριο, με μάτια καλοσυνάτα, στοχαστικά, υπομονετικά.
Ο Χοσέ Λουίς Κουέρβα, πιάνει μια ιστορία και την ξετυλίγει. Αν και το θέμα του προσφέρεται για φανφαρονισμούς, πολυλογίες, διδακτισμούς και δημαγωγίες, αυτός δεν πέφτει στην παγίδα της ευκολίας. Σκηνοθετεί με τρυφερότητα μια ταινία γλυκιά αλλά και σκληρή. Σκληρή στα όρια της βιαιότητας. Μιας βιαιότητας, όμως, η οποία δεν είναι αποτέλεσμα γρονθοκοπημάτων, αίματος και σκοτωμών. Αλλά είναι μια βία εσωτερική, την οποία υφίστανται αφενός οι συλλαμβανόμενοι αλλά κυρίως οι άνθρωποι που αναγκάζονται μπροστά στο φόβο να αποδοκιμάσουν ανθρώπους που αγαπούν. Αυτό κάνει η μητέρα του Μόντσο, αυτό ο αδελφός του, αυτό ο πατέρας του αυτό κι ο ίδιος. Είναι μια εσωτερική βία αυτή που υφίστανται, μια αυτόακύρωση, ένας αυτόβασανισμός.
Και κάπως έτσι, φτάνουμε στη βία της απότομης ενηλικίωσης ενός παιδιού, που αναγκάζεται να βιώσει το μίσος. Που τον γνωρίσαμε 8 ετών και τον αφήνουμε σχεδόν έφηβο.
Η ταινία είναι ένας σπαραγμός, ένας λυγμός για τη χαμένη αθωότητα. Είναι ένας ύμνος στη δημοκρατία.
Ο σκηνοθέτης οικοδομεί στέρεους χαρακτήρες και τους τοποθετεί μέσα στην εποχή τους την οποία αναπαράγει με απόλυτη επιτυχία.
Ο Μόντσο, τέλος, αντιπροσωπεύει αυτό που λέει ο τίτλος της ταινίας: Τη Γλώσσα της Πεταλούδας, η οποία είναι σπειροειδής και ξεδιπλώνεται για να εισχωρήσει στο λουλούδι να ρουφήξει το νέκταρ. Που για το μικρό μαθητή του εξαίσιου δασκάλου, είναι το νέκταρ της γνώσης, το νέκταρ της ίδιας ζωής, που καμιά φορά μπορεί να είναι πικρό, αλλά πρέπει να το πιούμε.

Στράτος Κερσανίδης
κριτικός κινηματογράφου

Advertisements

Σχολιάστε

Δεν υπάρχουν σχόλια.

Comments RSS TrackBack Identifier URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s