«ΜΠΡΑΖΙΛ» του Τέρι Γκίλιαμ

Το παρακάτω κείμενο αποτελεί την εισήγησή μου στις εκδηλώσεις του 7ου Κινηματογραφικού Τριήμερου που διοργάνωσε η Κινηματογραφική Ομέδα του 2ου Γενικού Λυκείου Χανίων. Η εκδήλωση έγινε στις 6, 7 και 8 Απριλίου 2012. Η προβολή του «Μπραζίλ» έγινε στις 6 Απριλίου.

Έχουνε πει για το «Μπραζίλ», από το 1985 που πρωτοπαίχτηκε, πως είναι η καλύτερη ταινία επιστημονικής φαντασίας που έχει γυριστεί ποτέ. Δεν ξέρω αν είναι έτσι, σίγουρα όμως είναι μια από τις καλύτερες, και όχι μόνον επιστημονικής φαντασίας, αλλά κυρίως μια μελλοντολογική πολιτική ταινία.

Η ιστορία ξεκινάει από μια σκοτωμένη μύγα, όταν αφού τη σκοτώσει ένας υπάλληλος της μηχανογραφικής υπηρεσίας, πέφτει νεκρή μέσα στο σύστημα. Έτσι, αντί του καταζητούμενου Τατλ, συλλαμβάνεται ο αθώος Μπατλ.

Ο Σαμ Λόρι είναι ένας νομοταγής υπάλληλος στα κεντρικά αρχεία του παντοδύναμου υπουργείου πληροφοριών. Βρισκόμαστε σε μία σκοτεινή πραγματικότητα όπου η γραφειοκρατία κυβερνάει τα πάντα. Η μητέρα του Σαμ έχει μεγάλη επιρροή και προσπαθεί συνέχεια να του φτιάξει την καριέρα.

Ο Σαμ εμπλέκεται σε μια σκευωρία. Γνωρίζει κατά λάθος τον καταζητούμενο τρομοκράτη Τατλ, μηχανικό καλοριφέρ στο επάγγελμα. Ο Σαμ εμπλέκεται όλο και περισσότερο στην μυστηριώδη υπόθεση, ενώ παράλληλα ψάχνει για να βρει τα ίχνη της άγνωστης αγαπημένης του, την οποία ονειρεύεται συνεχώς.

Η ιστορία γίνεται όλο και πιο παράλογη. Ο Σαμ αποφασίζει να επέμβει και να σώσει την αγαπημένη του η οποία καταζητείται. Θα πέσει όμως θύμα της γραφειοκρατίας και από τα βασανιστήρια θα χάσει τα λογικά του. Η μόνη διέξοδος είναι η απόδραση σε έναν κόσμο φανταστικό, όπου τα πάντα είναι ειδυλλιακά.

Πρόκειται για ένα μελοντολογικό αριστούργημα. Ένα φουτουριστικό φιλμ νουάρ που η δράση του εξελίσσεται σε ένα εφιαλτικό μέλλον, διανθισμένο με αρκετές δόσεις χιούμορ. Ολίγον Ιούλιος Βερν και περισσότερος Τζόρτζ Όργουελ και η σκηνοθετική ευφυΐα του Τέρι Γκίλιαμ γέννησε αυτό το ανεπανάληπτο αριστούργημα.

 

Μία προσέγγιση της ταινίας

Μήπως ζούμε σε έναν παράλογο κόσμο; Μήπως εσχάτως, η λογική και ο ορθός λόγος έχουν αντικατασταθεί από την παράνοια και τον ανορθολογισμό; Μήπως το επόμενο βήμα θα είναι μια κοινωνία όπως την περιγράφει στην ταινία του ο Τέρι Γκίλιαμ; Μια κοινωνία εφιαλτική, ζοφερή και τρομακτική με την αόρατη εξουσία να είναι πανταχού παρούσα και οι πολίτες να ζουν και να κινούνται σε ένα περιβάλλον ελέγχου και καταστολής;

Ο κόσμος του Μπραζίλ είναι ένας κόσμος που ήδη υπάρχει σε μεγάλο βαθμό. Ένας κόσμος ψεύτικος, μια πλασματική δημοκρατία, μια κοινωνία υποκρισίας.

Τι είναι εν τέλει αυτήν η κοινωνία που απεικονίζει ο Τέρι Γκίλιαμ στην ταινία του; Απαντώ λέγοντας πως είναι μια κοινωνία τρομακτική η οποία εκτός από τον Ιούλιο Βερν και τον Τζορτζ Όργουελ, είναι εμπνευσμένη και από το Φραντς Κάφκα. Δηλαδή από τον παραλογισμό της γραφειοκρατίας, τον παραλογισμό της εξουσίας, γιατί γραφειοκρατία σημαίνει εξουσία. Η γραφειοκρατία ποτελεί το τείχος προστασίας των εξουσιαστικών μηχανισμών από τους πολίτες οι οποίοι έτσι έχουν δυσκολία πρόσβασης.

Ο Τέρι Γκίλιαμ εικονοποιεί τον εφιάλτη της γραφειοκρατίας με εξαιρετικό τρόπο. Εκφραστές του παράλογου οι γραφειοκράτες, εμφανίζονται με μηχανοποιημένες κινήσεις ενώ η χρήση ευρυγώνιων φακών που παραμορφώνουν κάπως το περιβάλλον τονίζουν το απόκοσμο, το εξωπραγματικό, το παράλογο.

Οι άνθρωποι ζουν σχεδόν συμφιλιωμένοι με ένα σύστημα που τους ελέγχει απόλυτα. Αλλοτριωμένοι κι αδύναμοι να αντισταθούν εξαιτίας αυτής της αλλοτρίωσης. Βλέπουμε τον ήρωά μας, το Σαμ να μη νοιάζεται για τίποτε. Αποτελεί κι ο ίδιος ένα γρανάζι της τεράστιας αυτής γραφειοκρατικής μηχανής. Είναι όμως ευτυχισμένος ή είναι απλά ιδρυματοποιημένος; Νιώθει δηλαδή ασφαλής μέσα στη τεράστια κοινωνία-φυλακή και δε διεκδικεί τίποτε περισσότερο φοβούμενος πως κάποια ανατροπή θα του στερήσει την ασφάλεια;

Κι όμως, η φυλακή μπορεί να παρέχει ασφάλεια, όχι όμως και ευτυχία. Κι έτσι ο κακόμοιρος υπαλληλάκος βρίσκει διέξοδο στα όνειρά του. Ονειρεύεται πως είναι υπερ-ήρωας ο οποίος τα βάζει με θεριά και τέρατα για να σώσει την αγαπημένη του. Μια φανταστική αγαπημένη. Δραπέτης κι ερωτευμένος μέσα στα όνειρα, μιας και η πραγματικότητα δεν του δίνει καμία δυνατότητα διαφυγής. Και ξαφνικά αυτός ο μίζερος ανθρωπάκος θα αλλάξει, Θα τα βάλει με ολόκληρο το μηχανισμό του συστήματος, και θα του δημιουργήσει ρωγμές. Κι αυτό για έναν απλό λόγο. Επειδή θα συναντήσει στην πραγματικότητα την κοπέλα που βλέπει στα όνειρά του. Και γι’ αυτήν θα τα βάλει με όλα τα θεριά του κόσμου, για να την προστατεύσει καθώς είναι καταζητούμενη. Σε μια κοινωνία βίας, καταπίεσης και εκφοβισμού, ο Σαμ θα αντιτάξει το όνειρο, τον έρωτα και την ελπίδα, ως ανατρεπτικές προοπτικές. Κι αν η πραγματικότητα μας λέει πως, καλά είναι όλα αυτά σε ένα πρώτο θεωρητικό επίπεδο, ο Τέρι Γκίλιαμ μας κλείνει συνωμοτικά το μάτι για να μας πει πως δεν αρκούν. Χρειάζεται και δράση και μάλιστα συλλογική. Έτσι πλάι στο μοναχικό ήρωα του φουτουριστικού φιλμ νουάρ, πλάι στον ερωτευμένο του αισθηματικού φιλμ, υπάρχουν και κάποιοι τύποι που βάζουν βόμβες. Υπάρχει και εκείνος ο περιθωριακός επισκευαστής κλιματιστικών Τατλ, ο οποίος εργάζεται, μόνος, έξω από το σύστημα και έχει τι δική του ομάδα δράσης με την οποία απελευθερώνει τον Σαμ και τον σώζει από τα βασανιστήρια και το θάνατο. Καλές λοιπόν οι γλυκερές ανατροπές με όνειρα και έρωτες αλλά οι πραγματικές ανατροπές γίνονται με δράση. Η ελευθερία μόνον έτσι κατακτιέται και δε το λέω εγώ, το λέει η ίδια η Ιστορία της ανθρωπότητας.

Ο Τέρι Γκίλιαμ δημιουργεί μια ταινία όπου το πολιτικό-κοινωνικό σχόλιο φλερτάρει επιτυχώς με το σουρεαλισμό και το χιούμορ. Συνδυάζει το γκροτέσκο, το ρετρό και το φουτουριστικό δίνοντας μας έναν κόσμο αλλοπρόσαλλο. Είναι ανατρεπτικός και σε ιδέες αλλά και σε χιούμορ. Και φυσικά σε αισθητικό αποτέλεσμα. Το μήνυμά του δε χάνεται αλλά ενισχύεται περισσότερο και είναι πως η ελευθερία κατακτιέται με προσπάθεια και χάνεται χωρίς να το καταλάβουμε όταν ζούμε αδιάφοροι και εφησυχασμένοι, αποχαυνωμένοι και συμβιβασμένοι με τους μηχανισμούς της εξουσίας.

Είναι και κάτι ακόμη που θα ήθελα να σημειώσω. Η βιομηχανία των προτύπων ομορφιάς. Την κριτικάρει πολύ εύστοχα ο σκηνοθέτης μέσα από τους χαρακτήρες της μητέρας του Σαμ και της φίλης της οι οποίες με συνεχεία πλαστικές εγχειρήσεις προσπαθούν να διατηρήσουν μια χαμένη νεότητα με καταστροφικά αποτελέσματα.

Αλλά ακόμη και η «ιδεολογία» της απόκρυψης, του φαίνεσθαι στηλιτεύεται από τον Γκίλιαμ. Εκεί όπου ο Σαμ βρίσκεται στο εστιατόριο με τη μητέρα του και γίνεται μια βομβιστική επίθεση, ο σερβιτόρος έρχεται και βάζει ένα παραβάν γύρω τους για να μη βλέπουν του τραυματίες, μερικά μέτρα παραπέρα.

Το Μπραζίλ είναι μια ταινία ανατρεπτική. Από όλες τις απόψεις. Και ιδεολογικά και καλλιτεχνικά. Είναι μια ταινία που στην πυρήνα της κουβαλά το σπέρμα της ανατροπής. Θα μπορούσα να πω, πως είναι μια επικίνδυνη ταινία αλλά δυστυχώς οι ταινίες δεν αλλάζουν τον κόσμο, απλά βοηθούν τους ανθρώπους να σκεφτούν λιγάκι παραπάνω. Είναι μια ταινία που μας μιλά εμμέσως πλην σαφώς για την αναγκαιότητα της αντίστασης. Και έρχεται το φινάλε, το οποίο ο σκηνοθέτης αφήνει ανοιχτό σε πολλαπλές ερμηνείες. Τι έγινε ο Σαμ; Σκοτώθηκε ή σώθηκε. Είναι πραγματικότητα ή όνειρο τα όσα συμβαίνουν; Δε νομίζω να έχει και ιδιαίτερη σημασία μια απάντηση. Αυτό που μετρά είναι η αντανάκλαση των όσων βλέπουμε και όσων μας λέει ο Γκίλιαμ στη συνείδησή μας. Ο θεατής αφήνεται ελεύθερος στο να μεταφράσει, να εξηγήσει την ταινία.

Τελικά τι είναι το Μπραζίλ; Ταινία επιστημονικής φαντασίας. Ταινία αισθηματική; Φιλμ νουάρ; Κωμωδία; Θρίλερ;

Το «Μπραζίλ είναι όλα αυτά μαζί και πάνω απ’ όλα είναι μια ταινία πολιτική. Όλα τα παραπάνω συμπυκνώνουν μια πολιτική θέση, μια άποψη για την κοινωνία, το πολιτικό σύστημα και την προοπτική του.

 

Advertisements

Σχολιάστε

Δεν υπάρχουν σχόλια.

Comments RSS TrackBack Identifier URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s