ΘΟΔΩΡΟΣ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ: Στοχασμοί επάνω στο χρόνο και την Ιστορία

Το παρακάτω κείμενο αποτελεί την εισήγηση που έγινε στην εκδήλωση  με τίτλο «Όταν η Ιστορία συναντά την εικόνα στον κινηματογράφο του Θόδωρου Αγγελόπουλου» το Σάββατο 4 Φεβρουαρίου στο ετέκι Αναιρέσεις. Βάση της εισήγησης, με κάποιες προσθήκες και προσαρμογές,  αποτελούν τα δύο κείμενα που έγραψα για το alterthess και την Εποχή.

                                                                                                 Σ.Κ.

Θα ήθελα να ξεκινήσω ευχαριστώντας τους διοργανωτές αυτής της εκδήλωσης για την πρόσκληση και την τιμή που έκαναν στην ταπεινότητά μου να μιλήσει για το Θόδωρο Αγγελόπουλο.

Ό,τι και να πω νομίζω πως είναι πολύ μικρό, ελάχιστο μπροστά στα όσα έχουν γραφεί και πρόκειται να γραφτούν για το έργο του μεγάλου έλληνα σκηνοθέτη. Έχουν γραφτεί χιλιάδες σελίδες αναλύσεων για τις ταινίες του, εμπεριστατωμένες μελέτες, διδακτορικά κλπ. οπότε η δική μου συμβολή δεν είναι τίποτε περισσότερο από μία προσέγγιση και αφορμή για να συζητήσουμε σήμερα.

Η πορεία η οποία ξεκίνησε το 1961, όταν ο 26χρονος τότε Θόδωρος Αγγελόπουλος αφού παράτησε τη Νομική της Αθήνας, πήγε στο Παρίσι για να σπουδάσει γαλλική φιλολογία, φιλοσοφία και φιλμολογία, έκλεισε με τον ξαφνικό θάνατο του σκηνοθέτη. Στη γαλλική πρωτεύουσα, ο νεαρός Θόδωρος παρακολούθησε μαθήματα κινηματογράφου και το 1964 επέστρεψε στην Ελλάδα και εργάστηκε ως κριτικός κινηματογράφου στη Δημοκρατική Αλλαγή.

Αφού «παιδεύτηκε» για μια τριετία με την περί κινηματογράφου γραφή, ως κριτικός στην εφημερίδα Δημοκρατική Αλλαγή, αποφάσισε να γυρίσει τη δική του ταινία και έτσι προέκυψε η μικρού μήκους «Εκπομπή» (1968). Βέβαια το 1965 είχε ξεκινήσει να γυρίζει τη μεγάλου μήκους ταινία «Forminx story», η οποία όμως δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Με την «Εκπομπή» ο Αγγελόπουλος κέρδισε το πρώτο του βραβείο, που ήταν το βραβείο των κριτικών στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Η ταινία αποτελεί μια δεικτική ματιά στην απάτη των ΜΜΕ και στο μικροαστισμό του νεοέλληνα.

Νέος Ελληνικός Κινηματογράφος, κοινωνιολογία και πολιτική

Το 1970, θεωρείται ως η χρονιά που γεννήθηκε ο Νέος Ελληνικός Κινηματογράφος. Τότε, δηλαδή, που μια γενιά νέων σκηνοθετών αμφισβήτησε το κυρίαρχο μοντέλο του εμπορικού κινηματογράφου και δημιούργησε και τον όρο του σκηνοθέτη – δημιουργού. Η ταινία η οποία θεωρείται ως η εκκίνηση αυτού του νέου ρεύματος ήταν η «Αναπαράσταση». Με αφορμή το γεγονός ενός φόνου σε κάποιο χωριό ο Αγγελόπουλος κάνει μια ταινία – τομή της ζωής στην ελληνική επαρχία. Μια κοινωνιολογική μελέτη για το πλαίσιο μέσα στο οποίο κυοφορήθηκε ο φόνος. Η μετανάστευση, η φτώχια και η εγκατάλειψη της επαρχίας στη δεκαετία του 1960 και οι υπόγειες σχέσεις των ανθρώπων οι οποίοι αναγκάζονται να ζουν μέσα στο ψέμα. Μια εικόνα Ελλάδας επιμελώς κρυμμένη από τη δικτατορία, μια εικόνα που αποσιωπάται.

Το 1972 γυρίζει τις «Μέρες του ΄36». Είναι η πιο άμεση πολιτική ταινία η οποία έχει γυριστεί στην Ελλάδα ως τότε. Με αφορμή ένα αληθινό γεγονός, ο Αγγελόπουλος αναλύει όλο το κοινωνικό και κυρίως το πολιτικό πλαίσιο, το οποίο οδήγησε στην υπό τον Ιωάννη Μεταξά, δικτατορία της 4ης Αυγούστου. Και εδώ ο Αγγελόπουλος με τον τρόπο του υπονομεύει την αντίληψη περί της Ιστορίας όπως την παρουσιάζει η δικτατορία.

Το 1975 προβάλλεται «Ο θίασος», ένα επικών διαστάσεων κινηματογραφικό ποίημα, μία από τις πιο σημαντικές ταινίες στην ιστορία του παγκόσμιου κινηματογράφου. Εδώ ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, έχοντας ως όχημα ένα θίασο θεατρίνων που περιοδεύει σε όλη τη χώρα παίζοντας την «Γκόλφω», στοχάζεται επάνω στην ιστορία της χώρας από το 1939 ως το 1952. Από τις τελευταίες μέρες της δικτατορίας του Μεταξά, τον πόλεμο, την κατοχή, την απελευθέρωση, τον εμφύλιο, μέχρι τις εκλογές του 1952, περνά μπροστά από τα μάτια του θεατή η πλέον ταραγμένη περίοδος της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, μαζί με τις ενταγμένες σε αυτή, ιδιωτικές ζωές των ηθοποιών του θιάσου. Με κεντρικό πυρήνα το μύθο των Ατρειδών (οι χαρακτήρες διατηρούν και τα ίδια ονόματα). Ο Αγγελόπουλους οικοδομεί το τεσσάρων ωρών πολυεπίπεδο αριστούργημά του.

Ο στοχασμός του Αγγελόπουλου επάνω στην Ιστορία συνεχίζεται και στην επόμενη ταινία του, «Οι κυνηγοί» (1977). Η Ιστορία εμφανίζεται ως το πτώμα ενός αντάρτη του Εμφυλίου που ανακαλύπτει μια ομάδα αστών κυνηγών. Η συλλογική τους ευθύνη για τα όσα συνέβησαν, ο τρόμος που νιώθουν μπροστά στην κρίση της Ιστορίας, η εκδίκηση της επανάστασης τους δημιουργεί τρόμο. Μια αλληγορία για την τραγωδία του Εμφυλίου.

Το 1980 με το «Μεγαλέξαντρο» ο Θόδωρος Αγγελόπουλος σε μια ταινία γεμάτη συμβολισμούς, μιλά για την Αριστερά και την εξουσία. Ο Μεγαλέξαντρος είναι ένας λήσταρχος με λαϊκό έρεισμα που η δύναμή του τον κάνει σκληρό ακόμη απέναντι σε όσους τον υποστηρίζουν.

Το 1981 και το 1983 σκηνοθετεί δύο ντοκιμαντέρ, το «Χωριό ένα, κάτοικος ένας…» και «Αθήνα, επιστροφή στην Ακρόπολη» διάρκειας 20 και 43 λεπτών αντίστοιχα.

Το 1985 έχει σειρά ακόμη μια στοχαστική αλληγορία, το «Ταξίδι στα Κύθηρα». Ένας αντάρτης που έζησε 32 χρόνια στην Τασκένδη επιστρέφει στο χωριό του. Όμως δε βολεύεται καθώς νιώθει μόνος κι απομονωμένος αφού δεν μπορεί να επικοινωνήσει με κανέναν. Ένας σκηνοθέτης που αναζητά κάτι το ουσιαστικό τον συναντά τυχαία. Και οι δύο αυτοί άνθρωποι κάτι αναζητούν. Χαμένα όνειρα κι ιδανικά, εξ’ ου και το αλληγορικό ταξίδι προς τα Κύθηρα, προς την ευτυχία.

Η μνήμη και το βάρος του παρελθόντος είναι το θέμα του «Μελισσοκόμου» (1986). Ο Σπύρος, πρώην δάσκαλος και νυν μελισσοκόμος, διασχίζει τη χώρα με τις κυψέλες του. Παλιός αριστερός, θα συναντήσει μια νέα κοπέλα η οποία θα του αναζωπυρώσει συναισθήματα. Όμως ενώ αυτός ζει με το παρελθόν που είναι όλη του η ζωή, για εκείνη δε σημαίνει τίποτα.

Με το «Τοπίο στην ομίχλη» (1988), αφηγείται την ιστορία δύο παιδιών που το σκάνε από τη μητέρα τους και πηγαίνουν να βρουν τον πατέρα τους στη Γερμανία. Ένα ρόουντ μούβι αναζήτησης, ενηλικίωσης και αυτογνωσίας. Μια ταινία για την ελπίδα η οποία βρίσκεται κάπου αλλού και ποτέ εδώ.

Το νέο παγκόσμιο τοπίο

1991 και ο κόσμος έχει αλλάξει. Οι χώρες του υπαρκτού «σοσιαλισμού» δεν υπάρχουν πια και χιλιάδες άνθρωποι έχουν πάρει το δρόμο της προσφυγιάς. Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, αφουγκράζεται αυτόν τον νέο κόσμο και σκηνοθετεί «Το μετέωρο βήμα του πελαργού». Με αφορμή την εξαφάνιση ενός πολιτικού και την εντύπωση ενός δημοσιογράφου πως τον είδε κάπου στα σύνορα ανάμεσα σε πρόσφυγες, σκηνοθετεί μια ταινία για το μεταίχμιο ανάμεσα στον παλιό και το νέο κόσμο, για τους ανθρώπους που έχουν μείνει μετέωροι μέσα στην αβεβαιότητα.

Το 1995 με το «Βλέμμα του Οδυσσέα» κάνει μια βουτιά στη μνήμη, στο παρόν και το αβέβαιο μέλλον των Βαλκανίων. Αλλά και των ονείρων για έναν καλύτερο κόσμο που κατέρρευσαν και της Ιστορίας που ποτέ δεν ξέρεις τι σου κρύβει. Η αναζήτηση της μνήμης, όμως, δεν μπορεί να αλλάξει το παρόν, παρά μόνον μια μικρή παρηγοριά ίσως να μας προσφέρει.

Με την ταινία «Μια αιωνιότητα και μια μέρα» (1998), μεταφέρει την έννοια της Ιστορίας στη ζωή ενός ανθρώπου. Ο Αλέξανδρος κουρασμένος κι απογοητευμένος σκοπεύει να πεθάνει. Οι αναμνήσεις του ένια γεμάτες από λάθη και χαμένες ευκαιρίες. Όμως αναβάλει την αναχώρησή του όταν γνωρίζει ένα παιδί των φαναριών. Μένει μαζί του με σκοπό να του δώσει κάτι από τη γνώση του. Επί της ουσίας αναζητά τη δική του λύτρωση. Και μας λέει ακόμη πως κι αν όλα κατέρρευσαν η ελπίδα για το αύριο δεν εξαφανίστηκε. «Η Ιστορία πέθανε. Ζήτω η Ιστορία».

Το 2004 ο Θόδωρος Αγγελόπουλος ξεκίνησε την τριλογία με την ταινία «Το λιβάδι που δακρύζει». Μέσα από την ιστορία της Ελένης και του Αλέξανδρου, ο σκηνοθέτης βλέπει τους ανθρώπους μέσα στα ιστορικά γεγονότα. Δεν επιχειρεί να στοχαστεί πάνω στην Ιστορία αλλά το αντίθετο. Να δει τους ανθρώπους και πως αυτοί γίνονται «θύματά» της. Προσωπικά θεωρώ την εν λόγω ταινία την πιο αδύναμη του σκηνοθέτη. Άνευρη και αυτάρεσκη όσον αφορά την κατασκευή της, υπολείπεται του υπόλοιπου έργου του.

Το αντίθετο συμβαίνει με τη «Σκόνη του χρόνου» (2008), δεύτερη ταινία της τριλογίας. Στη βάση είναι μια ερωτική ιστορία η οποία κουβαλά μέσα της το σπαραγμό των τελευταίων 50 χρόνων του 20ου αιώνα. Ο Αγγελόπουλος επιχειρεί ένα απολογισμό των όσων συνέβησαν και μέσα από αυτά κοιτάζει μέσα στους ήρωες και τα συναισθήματά τους.

Δυστυχώς η τελευτάω ταινία της τριλογίας «Η άλλη θάλασσα» δεν πρόκειται να ολοκληρωθεί αφού η κακιά στιγμή τον πήρε από τη ζωή στα 77 του χρόνια. Μπορούμε να πούμε, πάντως, πως ο σκηνοθέτης «έπεσε» στο πεδίο της μάχης, αφού το δυστύχημα συνέβη εκεί που έκανε γυρίσματα για την «Άλλη θάλασσα».

Αγγελοπουλικό ύφος

Ο ρυθμός σε μια ταινία είναι η ανάσα της, είναι αυτό που την οριοθετεί. Κι ο Θόδωρος Αγγελόπουλος είχε τη δική του άποψη για το ρυθμό στις ταινίες του, που όσο κι αν σατιρίστηκε, ήταν ένα από τα χαρακτηριστικά του μοναδικού του έργου.

Τα μακρόσυρτα, αργά πλάνα του –τα πλάνα σεκάνς- δεν ήταν ούτε μια τυχαία επιλογή ούτε ένα καπρίτσιο του σκηνοθέτη. Ήταν μια μελετημένη αντίληψη περί του ρυθμού, με τον οποίο ο σκηνοθέτης δεν επεδίωκε να εντυπωσιάσει αλλά να κάνει το θεατή κοινωνό σε ένα έργο τέχνης το οποίο δε βιάζεται και θέλει το χρόνο του για να αφομοιωθεί. Για τον Αγγελόπουλο το αργό πλάνο ήταν μια προσπάθεια να κάνει το θεατή κοινωνό του στοχασμού και της εμβάθυνσης στο έργο του. Ένα έργο που δεν είναι καθόλου εύπεπτο ούτε προσφέρεται για ευκολίες και φτηνούς εντυπωσιασμούς. Όταν έχεις κάτι να πεις δε φοβάσαι τη διάρκεια του πλάνου σου, αφού αυτό «μιλάει» και διαθέτει τη δική του εσωτερική δύναμη.

Έτσι, λοιπόν, μπορούμε να πούμε πως ο Θόδωρος Αγγελόπουλος άλλαξε την κινηματογραφική γλώσσα και έδωσε μια εντελώς διαφορετική αντίληψη για την έννοια της κινηματογραφικής αφήγηση. Βασισμένη κυρίως στο ρυθμό της ίδια της δύναμης που έχει εικόνα αυτή καθ’ αυτή, η εικόνα που φυλακίζει η κάμερα, οι ανάσες της και όχι σε αυτόν που επιτυγχάνεται δια του μοντάζ.

Οι εικόνες του Θόδωρου Αγγελόπουλου στην εντέλεια δουλεμένες, άψογα τοποθετημένες η μία πλάι στην άλλη είναι ο ορισμός της αισθητικής τελειότητας. Άλλοτε ποιητικές και άλλοτε επικές, συχνά και τα δύο μαζί, δεν ήσαν απλές εικόνες, αλλά μελέτες επάνω στην Ιστορία και την κοινωνία, σκηνοθετημένες με έναν καθαρά προσωπικό τρόπο, με αυτό που λέμε αγγελοπουλικό ύφος.

Οι εικόνες του λειτουργούν συχνά με την απουσία και τον υπαινιγμό. Δεν είναι όλα ορατά, τα περισσότερα υπονοούνται γι’ αυτό και η εικόνα του έχει τέτοια δύναμη.

Η Ιστορία έχει τον κυρίαρχο ρόλο στις ταινίες του. Ως παρελθόν αλλά κυρίως ως αποτέλεσμα, επίπτωση στο παρόν. Οι ήρωές του είναι άνθρωποι οι οποίοι κουβαλούν στο σαρκίο του την Ιστορία, τον βάσανο μιας ιστορικής διαδρομής και κάποιων ιστορικών γεγονότων που στοίχειωσαν τη ζωή τους. Μέσα από όλο αυτό ο Αγγελόπουλος προσπαθεί να ερμηνεύσει τη μελαγχολία της Ιστορίας και τη σκόνη του χρόνου. Ο χρόνος, λοιπόν η αναζήτηση του χαμένου χρόνου, η αναζήτηση της ταυτότητας, ατομικής και εθνικής, μέσα από τη μνήμη, μέσα από την Ιστορία. Αυτό, εν τέλει, που ακολουθεί ολόκληρο το έργο του Θόδωρου Αγγελόπουλου δεν είναι τίποτε άλλο από αυτό που ο ίδιος ονόμαζε «ανθρώπινη περιπέτεια». Γι’ αυτό και τα πρόσωπα στις ταινίες του, τον ενδιαφέρουν ως φορείς της Ιστορία και όχι ως χαρακτήρες. Κάπως έτσι καταλήγει στην αποστασιοποίηση, όπως ακριβώς έκανε και ο Μπέρτολτ Μπρεχτ, ώστε να αποφεύγεται η συναισθηματική ταύτιση των θεατών με τους ήρωες. Εξ ου και η όποια συγκίνηση απορρέει από τις ταινίες του δεν είναι από του ανθρώπους αλλά από τα γεγονότα, από τη ροή της Ιστορίας και τα αποτελέσματα επάνω στις ζωές τους. Δεν υπάρχουν ήρωες στις ταινίες του, απλώς άνθρωποι που ακολουθούν το ρου της Ιστορίας. Δεν υπάρχουν μηνύματα παρά μόνο στοχασμός, η αφήγηση κατακερματίζεται, η δράση δραματοποιείται, κι ο χώρος μένει ελεύθερος για να μετατραπεί η δράση σε εικόνα και ο χρόνος σε χώρο, ώστε τα γεγονότα να παρουσιάζονται συχνά με διαφοροποιείς στο γεωγραφικό χώρο ή μάλλον στο τοπίο.

Αγαπούσε το μουντό και υγρό τοπίο, την ομίχλη, τη βροχή και το χιόνι. Έχουν πει γι’ αυτό πως αν και το έργο του ξεχειλίζει από το στοιχείο της ελληνικότητας εν τούτοις οι ταινίες του μοιάζουν περισσότερο με σκανδιναβικές παρά με μεσογειακές. Αυτή η «υγρασία» έδινε μεγαλύτερη ένταση στη μελαγχολία που διαχεόταν σε όλες του τις ταινίες. Μια μελαγχολία και μια οδύνη για τον κόσμο που καταρρέει, για την αδικία που κυριαρχεί, για τα χαμένα όνειρα, για τον πόνο του χρόνου που περνά, για τη μνήμη όσων συνέβησαν και για το γκρέμισμα των οραμάτων. Η μνήμη και ο χρόνος βρισκόταν στο επίκεντρο του έργου του, μαζί με την Ιστορία του τόπου και την τραγωδία της Αριστεράς. Από αυτή τη σκοπιά, της Αριστεράς, ήταν τοποθετημένη η οπτική του σε ολόκληρο το έργο του. Και ανίχνευσε με αγάπη, με συνέπεια αλλά και σπαραγμό όλη την τραυματική πορεία της. Ο Αγγελόπουλος δεν είχε βεβαιότητες, δεν υπήρξε προσηλωμένος σε εικονίσματα αλλά βίωσε ως ένας αληθινός διανοούμενος και δημιουργός τα τραύματα στο σώμα μιας ιδεολογίας που πίστεψε, τα βίωσε ως προσωπικά τραύματα. Αυτό που είχε πει κάποτε πως παραμένει αριστερός σε σύγχυση, δείχνει σε όλο του την έκταση το δράμα ενός ανθρώπου που πίστεψε, ενός ανθρώπου σκεπτόμενου, που δεν έχει πάψει να πιστεύει αλλά έχουν κλονιστεί οι αντοχές του.

Θα κλείσω διαβάζοντας απόσπασμα σε συνέντευξη που είχε παραχωρήσει στη Μαριάννα Πολυχρονιάδου για το περιοδικό Επτάμιση, με αφορμή την προβολή του «Μετέωρου βήματος του πελαργού» (1991):

«Είναι πολύ φυσικό η αριστερά να αισθάνεται την απώλεια και το κενό χωρίς να βλέπει ακόμη κανένα αύριο. Μπορεί να γίνει ολόκληρη ανάλυση του τι σημαίνει το βίαιο πέρασμα από εβδομήντα χρόνια «κρατικού καπιταλισμού» σε μια κατάσταση ελεύθερης αγοράς. Είναι το τέλος των ψευδαισθήσεων, αν βέβαια υπήρξαν» Και λίγο παρακάτω λέει: «Όλα αυτά σηματοδοτούν τις εξελίξεις στην Ευρώπη. Μια Ευρώπη των προσφυγών, όπου το πρόβλημα της προσφυγιάς επιτείνεται ολοένα και θα είναι αυτό που θα χαρακτηρίζει τα μελλοντικά χρόνια. Γι’ αυτό ούτε η Ενωμένη Ευρώπη θα πάει τόσο ομαλά όσο προβλεπόταν από τους σχεδιαστές της. Στο μέλλον φοβούμαι πως θα αντιμετωπίσει το φάντασμα του παρελθόντος…»

Ένας από τους πιο σημαντικούς σκηνοθέτες – δημιουργούς του παγκόσμιου κινηματογράφου, έφυγε αναπάντεχα και σε μια εποχή ο πνευματικός κόσμος έχει χρείαν τέτοιων προσωπικοτήτων. 

Advertisements

Σχολιάστε

Δεν υπάρχουν σχόλια.

Comments RSS TrackBack Identifier URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s