ΝΙΚΟΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ – Ο χαμένος τα παίρνει όλα

ΝΙΚΟΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ

Ο χαμένος τα παίρνει όλα

 2nik1.jpg

Γράφει ο Στράτος Κερσανίδης

Τα πάντα είναι βυθισμένα στην απελπισία. Οι άνθρωποι κινούνται μέσα σε ένα μετακαταστροφικό παρακμιακό τοπίο. Ένας καφκικός κόσμος, ένας οργουελικός εφιάλτης, καμία ελπίδα «επιστροφής». Δεν υπάρχουν όνειρα, διέξοδος τα ναρκωτικά κι η τρέλα. Είναι όλα παρανοϊκά κι όμως τίποτε ψεύτικο. Ο έρωτας υπάρχει σαν παλιά ανάμνηση, η επανάσταση χαμένη κάπου πίσω στους αιώνες, χαμένες γενιές, προδομένοι άνθρωποι και κάπου εκεί έξω η εξουσία, η καταστολή, ο φόβος. Αυτό είναι το ζοφερό σύμπαν του Νίκου Νικολαϊδη, συμβολικό, σουρεαλιστικό, πικρό, σκληρό, ανελέητο, ειρωνικό, ποιητικό, βίαιο, ονειρικό. Ένα σύμπαν-φυλακή, νοσηρό κι απάνθρωπο. Ποιο μικροαστικό στομάχι να το αντέξει; Ποιος καλοσιδερωμένος γιάπης να το δεχτεί; Ο αγαπημένος μας σκηνοθέτης «έφυγε» ξαφνικά πριν από μερικές μέρες αφήνοντας πίσω του ένα έργο που αγαπήθηκε και μισήθηκε, ένα έργο μοναδικό, τολμηρό, προφητικό. Μας άφησε και μια χαραμάδα για να μπαίνει λίγο φως, μια μικρή νότα αισιοδοξίας, να θυμόμαστε πως «ο χαμένος τα παίρνει όλα» και να περιμένουμε να μας έρθουν εξάρες, αρκεί να μην εγκαταλείψουμε το παιχνίδι…

Οι μεγάλες απώλειες
Ο εφιάλτης της απομόνωσης σε μια ταινία σοκ. Η «Ευρυδίκη Β.Α. 2037» (1973) δεν μπορεί να αφήσει κανέναν αδιάφορο. Αν μη τι άλλο εντυπωσιάζει με τη βαθιά της προβληματική, με τους συμβολισμού της. Η γυναίκα περιμένει την εταιρία μεταφορών για να μετακομίσει. Κανείς δεν έρχεται ποτέ και όχι μόνον αυτό, αλλά μένει μόνη στο σπίτι καθώς την εγκαταλείπει ο φίλος της. Μνήμες και συναισθήματα δεν υπάρχουν, θανατερή ατμόσφαιρα, ασφυξία και η ζωή πίσω από τους τοίχους, αλλά πώς να φτάσεις ως εκεί;

Κι άλλοι χαμένοι άνθρωποι, περίπου μεσήλικες πληρώνουν την αποκοτιά της αμφισβήτησης, της άρνησης να αποτελέσουν απρόσωπο μέρος μιας ευτελούς μάζας αλλά «Τα κουρέλια τραγουδούν ακόμα» (1979). Οι ήρωές της ταινίας ανήκουν σε εκείνους τους καταραμένους του κόσμου, έρχονται από φυλακές, τρελοκομεία και οικογένειες (!) και επιλέγουν να ζήσουν «αλλιώς». Σιγά μην τους αφήσουν…

Είναι και κάποιοι άλλοι που ροκάρουν, κάποιοι που επιλέγουν το ζην ποιητικώς. Έχουν τη δικιά τους αισθητική αντίληψη, αυτήν είναι η κοινή τους ιδεολογία, είναι μια «Γλυκιά συμμορία» (1983). Έγκλημα, η κοινωνία κινδυνεύει, ποιοι είναι αυτοί που θα αμφισβητήσουν την κρατούσα ηθική; Οι δυνάμεις καταστολής τους περικυκλώνουν και αυτοί οι ονειροπαρμένοι αποφασίζουν μια ηρωική έξοδο, μια ηρωική απόδραση για εκεί που η εξουσία δεν έχει καμία δύναμη.  

Η απώλεια της ελευθερίας, η απώλεια του έρωτα, η απώλεια της ίδιας της ζωής. Το σινεμά του Νίκου Νικολαϊδη.

Οι μεγάλοι εφιάλτες
Μια γυναίκα κρύβεται. Ζητά τη βοήθεια ενός άνδρα για να δραπετεύσει. Η πόλη κατεστραμμένη, οι άνθρωποι απόντες και η «Πρωινή περίπολος» (1987) καραδοκεί. Δε ρωτά, πυροβολεί κατευθείαν στο ψαχνό. Μια μελαγχολική και δυσοίωνη ματιά στο μέλλον –ή μήπως στο παρόν;- μια ταινία γροθιά, ένα σκηνικό φόβου, ποιος μπορεί να βρει την οδό της διεξόδου προς την ελευθερία;

Είναι ένα κοκτέιλ, δεν ξέρω ποιος μπάρμαν ξέρει να το φτιάχνει, αλλά δια χειρός Νίκου Νικολαϊδη, μετατράπηκε σε φουτουριστικό φιλμ νουάρ και το όνομα αυτού «Singapore sling» (1989). Ο ντεντέκτιβ ερωτευμένος με μια κοπέλα που δεν γνωρίζει, μόνο μια φωτογραφία της έχει δει και την ερωτεύτηκε. Η κοπέλα εξαφανίστηκε, την αναζητά και μια βροχερή νύχτα φτάνει σε μια απομονωμένη βίλα. Δυο γυναίκες, μητέρα και κόρη, του ανοίγουν την πόρτα, τον δένουν και τον βασανίζουν. Δεν είναι μια συνηθισμένη ταινία, είναι ένα σινεμά ατμοσφαιρικό, νοσηρό, αναπάντεχο.

Η ζωή είναι σύντομη και γεμάτη δυσάρεστες εκπλήξεις. Τότε, σαρκάζεις και λες «Θα σε δω στην κόλαση, αγάπη μου» (1999) τίτλος ταινίας, για δυο γυναίκες και έναν άνδρα που αγαπήθηκαν. Αχ, αυτά τα αδιέξοδα που γίνονται εφιάλτες, οι βασανιστικές μνήμες που σε οδηγούν στην απόσυρση και την παραίτηση. Ακούω τα λόγια του ήρωα, τόσο απλά, τόσο καθημερινά: «Οι μέρες που είχανε γεύση από καραμέλα τελείωσαν πια. Χρειάζομαι επειγόντως τα τσιγάρα μου». 

Κι έρχεται η ώρα της ουτοπίας. Ένας περιθωριακός σαραντάρης είναι «Ο χαμένος τα παίρνει όλα» (2002), μόνος, χωρίς φίλους και οικογένεια, κυνικός, αδιάφορος. Ένα φιλμ νουάρ για έναν άνθρωπο που αποφασίζει να τα αλλάξει όλα όταν του παρουσιάζεται μια ευκαιρία. Αρχίζει να ελπίζει, μόνο που «η ελπίδα είναι το μεγαλύτερο ανθρώπινο βασανιστήριο», όπως έχει πει κάποιος. Για πρώτη φορά στη ζωή του μαζεύει κοντά του ανθρώπους, ανθρώπους περιθωριακούς και όλοι μαζί ξεκινάνε για το μεγάλο κόλπο που θα τους βγάλει από τα σκατά. Ο βόθρος όμως δεν έχει τελειωμό, εκεί που νομίζεις πως γλίτωσες, σε ρουφάει ξανά μέσα του. Και ο Γιάννης Αγγέλακας τραγουδά για τον χαμένο που τα παίρνει όλα. Μακάρι να είναι έτσι, φίλε…   

Με το «Χαμένο τα παίρνει όλα», ο Νίκος Νικολαϊδης ολοκλήρωσε την τριλογία του «Τα χρόνια της χολέρας», στην οποία περιλαμβάνονται επίσης «Τα κουρέλια τραγουδούν ακόμα» και η «Γλυκιά συμμορία».

Και πλησιάζουμε στο τέλος. Μια αμφιλεγόμενη πολιτική αλληγορία, με τίτλο «The zero years» (2005), με την οποία ο σκηνοθέτης δήλωσε πως εγκαταλείπει τον κινηματογράφο. (Το’ πε και το’ κανε ο μπαγάσας…). Τρεις γυναίκες στειρωμένες, κλεισμένες σε ένα ιδιότυπο μπουρδέλο. Πηδιούνται και ξυλοκοπούν τους πελάτες τους. Λιγοστή τροφή, οι σχέσεις μεταξύ τους στην κόψη του ξυραφιού, όνειρο και των τριών να αποκτήσουν ένα παιδί. Όνειρο απραγματοποίητο, μέσα σε μια εφιαλτική καθημερινότητα, σε έναν εντελώς παρανοϊκό κόσμο. Ταινία κλειστοφοβική, απαισιόδοξη, καταθλιπτική. Και η εξουσία πάντα παρούσα, να την, αρχίζει τις ανακρίσεις για έναν πελάτη των κοριτσιών που εξαφανίστηκε. Η παρακμή και η απελπισία δεν έχουν τελειωμό… 

Έτσι, κλείνει και η δεύτερη τριλογία του Νίκου Νικολαϊδη, «Το σχήμα του εφιάλτη», που περιλαμβάνει τις ταινίες «Ευρυδίκη Β.Α. 2037», «Πρωινή περίπολος» και «The zero years».

Έφυγες κι εσύ…
Οι άνθρωποι πάντα φεύγουν. Κάποιοι αφήνουν πίσω τους μια αίσθηση πίκρας, ένα «άρωμα γιασεμιού, όπως το άρωμα της κόλασης: γιασεμί της προδοσίας», όπως λέει ο Νίκος Νικολαϊδης.

Έφυγε κι αυτός, ένας από τους πιο αγαπημένους σκηνοθέτες, ο οποίος άφησε έντονο το αποτύπωμά του στον ελληνικό κινηματογράφο. Ήταν 68 χρονών, είχε γεννηθεί στην Αθήνα το 1939, μεγάλωσε στα Εξάρχεια, σπούδασε σκηνοθεσία κινηματογράφου και σκηνογραφία θεάτρου. Ξεκίνησε την καριέρα του το 1962 με τη μικρού μήκους ταινία «Lacrimae rerum» και λίγο μετά γύρισε το 45λεπτο φιλμ «Άνευ όρων».

Με την «Ευρυδίκη Β.Α. 2037», κέρδισε βραβείο σκηνοθεσίας στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, κρατικό βραβείο από το υπουργείο Πολιτισμού και κρατικά βραβεία μοντάζ και σκηνικών, καθώς και το βραβείο των κριτικών.   

Με «Τα κουρέλια τραγουδούν ακόμα» κέρδισε βραβείο σκηνοθεσίας στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και ερμηνείας για το Χρήστο Βαλαβανίδη.

Με τη «Γλυκιά συμμορία», κέρδισε βραβείο ερμηνείας για τον Τάκη Σπυριδάκη βραβεία φωτογραφίας, σκηνικών, ήχου και μοντάζ στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, κρατικό βραβείο από το υπουργείο Πολιτισμού και βραβείο των κριτικών.

Με την «Πρωινή περίπολο», κέρδισε βραβείο σκηνοθεσίας στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και κρατικά βραβεία για τα σκηνικά και τη φωτογραφία.  
Με το «Singapore sling», κέρδισε βραβείο σκηνοθεσίας, γυναικείας ερμηνείας (για τη Μέρεντιθ Χέρολντ) και φωτογραφίας στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και κρατικά βραβεία για τα σκηνικά και το μοντάζ.

Το 1993 σκηνοθέτησε τη μεγάλου μήκους τηλεταινία, «Το κορίτσι με τις βαλίτσες».
Όμως ο Νίκος Νικολαϊδης, εκτός από σεναριογράφος και σκηνοθέτης ήταν και εξαίρετος συγγραφέας. Βιβλία του που εκδόθηκαν: «Οι τυμβωρύχοι» (διηγήματα, 1964), «Ο οργισμένος Βαλκάνιος» (μυθιστόρημα, 1977), «Τα κουρέλια τραγουδάνε ακόμα» (σενάριο, 1980), «Γλυκιά συμμορία» (μυθιστόρημα, 1984) και «Γουρούνια στον άνεμο» (μυθιστόρημα, 1993).

Δεν είναι εύκολο να αποχαιρετάς έναν άνθρωπο, ιδίως όταν ξέρεις πως δεν πρόκειται ποτέ να έρθει πίσω. Οι ταινίες του ήταν ενοχλητικές, αλλά όχι μόνον για την εξουσία, αλλά και για την αριστερά. Βλέπετε οι ήρωες του Νικολαϊδη δεν μπορούσαν να αποτελέσουν παραδείγματα προς μίμηση, δεν ήταν θετικοί ήρωες. Ο κινηματογράφος του χαρακτηρίστηκε παρακμιακός, τον είπαν και μισογύνη πάντα μέσα από τα μυωπικά γυαλιά της δικής μας πολιτικής ορθότητας. Ευτυχώς που κάποια κομμάτια της αριστεράς άλλαξαν, αλλά πολύ πριν από αυτά, κάποιοι μεμονωμένοι αριστεροί ανακάλυψαν, εκτίμησαν κι αγάπησαν το σινεμά του Νίκου Νικολαϊδη.

Νίκο, τώρα που έφυγες κι εσύ, τι θα κάνουμε;

                                                                 Η ΕΠΟΧΗ 16/9/2007

Advertisements

2 Σχόλια

  1. Νίκος Νικολαίδης – Ο χαμένος τα παίρνει όλα (Στράτος Κερσανίδης)

    «Οι ταινίες του ήταν ενοχλητικές, αλλά όχι μόνον για την εξουσία, αλλά και για την αριστερά.» Αναδημοσίευση από σημερινό άρθρο στην «Εποχή»

    Μου αρέσει!

  2. Just to let everyone one know that Nikolaidis’s last novel, Mia Stekia sto Mati tou Montezouma will appear at bookstores on January 31st. Please let others know about it.

    http://www.greekworks.com/bookstore/

    Thanks

    Μου αρέσει!


Comments RSS TrackBack Identifier URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s