Ρωγμές στο χολιγουντιανό μοντέλο
(Εισήγηση στην εκδήλωση Κινηματογράφος και Πολιτική, στο πλαίσιο του 22ου Συνεδρίου Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας – Νέα Μάκρη, 6, 7 και 8 Ιουνίου 2008)
Η διείσδυση του αμερικάνικου κινηματογράφου στην παγκόσμια αγορά δεν είναι κάτι νέο. Από το 1925 ήδη, δημιουργήθηκε ο Σύνδεσμος Αμερικάνικου Κινηματογράφου, ένα είδος καρτέλ, το οποίο συντόνιζε τις διάφορες κινηματογραφικές εταιρίες.
Μετά από το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, χιλιάδες αμερικανικές ταινίες οι οποίες δεν προβλήθηκαν εξαιτίας του πολέμου ποτέ στην Ευρώπη, κατέκλυσαν τη Γηραιά Ήπειρο.
Μάλιστα, επειδή οι Αμερικάνοι φοβόντουσαν πως οι Ευρωπαίοι έχουν φιλοκομουνιστικές ροπές, μέσω του διαβόητου σχεδίου Μάρσαλ, χρησιμοποίησαν τη δύναμη του σινεμά, για τη χειραγώγηση των πνευμάτων και την προπαγάνδιση του αμερικάνικου τρόπου ζωής.
Ενεργοποιείται εκ νέου το καρτέλ, το οποίο συνενώνει όλες σχεδόν τις αμερικανικές εταιρίες διανομής. Το θέμα, βέβαια δεν είναι η συγκρότησή του αλλά τα χαρακτηριστικά του.
- οι διευθυντές του υπήρξαν όλοι στενοί συνεργάτες του Προέδρου και έτσι, εξαρτάται κατευθείαν από το Λευκό Οίκο.
- Η αμερικάνικη κυβέρνηση επιχειρεί την αποκαρτελοποίηση του κινηματογράφου αλλά αυτό δεν ισχύει για τις οικονομικές δραστηριότητες στο εξωτερικό.
- Το κινηματογραφικό καρτέλ είναι ο μοναδικός τομέας της αμερικανικής οικονομίας ο οποίος μπορεί να έρχεται σε απευθείας συναλλαγές με τις ξένες κυβερνήσεις.
Το Χόλιγουντ, λοιπόν, αποτελεί τον μεγαλύτερο ιδεολογικό μηχανισμό προπαγάνδισης του οικονομικο-κοινωνικού μοντέλου των ΗΠΑ.
Κάπως έτσι, η μηχανή αυτή «στήνει» το μηχανισμό της, ο οποίος έχει ορισμένα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, τα οποία συναντούμε στις ταινίες χολιγουντιανού τύπου.
- Το αμερικάνικο όνειρο, δηλαδή η δυνατότητα στον καθένα ίσων ευκαιριών για να πετύχει.
- Ο ατομικισμός, και κατ’ επέκταση η άρνηση της συλλογικής δράσης.
- Η λαμπερή παρουσίαση της πραγματικότητας, με του ήρωες των ταινιών να ανήκουν, συνήθως, σε εύπορες τάξεις.
- Η απολιτικόποιηση
- Ο μανιχαϊσμός
Υπάρχει, βέβαια, μία ακραία αριστερίστικη, κατά την άποψή μου κριτική του αμερικανικού κινηματογράφου, η οποία απέχει από αυτήν που εγώ αποκαλώ αριστερή κριτική. Αυτήν η κριτική, αποψιλώνει το αμερικάνικο σινεμά από μία δυναμική την οποία έχει και η οποία είναι η μεγάλη αφηγηματική του ικανότητα. Δεν θα παρασυρθώ, λοιπόν, και να ψάξω πίσω από αριστουργηματικές ταινίες, του Χίτσκοκ για παράδειγμα η του Τζον Φορντ, αντιδραστικές παρεκκλίσεις. Ευτυχώς, πέρασε η εποχή που μέσα σε έναν «επαναστατικό» παροξυσμό, κάποιοι θεωρούσαν ο,τιδήποτε αμερικάνικο ως ύποπτο, στερώντας, έτσι από τον εαυτό τους, το δικαίωμα στη χαρά, στην απόλαυση της παρακολούθησης μιας ταινίας.
Αυτό, βέβαια δε σημαίνει πως το Χόλιγουντ παύει να είναι μηχανισμός ιδεολογικής χειραγώγησης, ούτε, όμως, σημαίνει, πως ό,τι δεν είναι ιδεολογικά καθαρό σύμφωνα με μία αριστερίστικη άποψη, παύει να έχει την καλλιτεχνική του αξία. Άλλωστε, ο άνθρωπος, πέρα από την πολιτική άποψη, έχει δικαίωμα, ακόμη και στο παραμύθι. Όλα αυτά τα λέω, επειδή η άποψη αυτή μπορεί να οδηγήσει σε άλλους επικίνδυνους δρόμους ιδεολογικής καθαρότητας, που εκτός από τη στέρηση της απόλαυσης, τρέμω στην ιδέα πως θα μπορούσε να γίνει κυρίαρχη.
Ας επανέλθουμε, όμως στο θέμα μας, το οποίο είναι το χολιγουντιανό σινεμά, το οποίο, προσωπικά δέχομαι, πως κατά ένα πολύ μεγάλο ποσοστό, προάγει μια συγκεκριμένη ιδεολογία, η οποία μακράν απέχει από το να την ονομάσουμε αριστερή ή προοδευτική.
Αλλά, ευτυχώς, που Χόλιγουντ δε σημαίνει μόνο προπαγάνδιση ενός συγκεκριμένου πολιτιστικού μοντέλου, αν και ένα τέτοιο είναι το κυρίαρχο. Υπάρχει και το «άλλο» Χόλιγουντ, η φωτεινή του πλευρά, η προοδευτική.
Μια κουβέντα για αυτήν την πλευρά, με αναφορές σε ονόματα, τίτλους ταινιών και συγκεκριμένες πράξεις, μια βαθύτερη ανάλυση αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε «Πολιτικό Χόλιγουντ», δεν είναι εύκολη. Θα απαιτούσε πολύ χρόνο και ακόμη περισσότερη μελέτη του φαινομένου. Εν τούτοις, μια αναφορά με μερικές επισημάνσεις, νομίζω πως είναι χρήσιμη στη σημερινή εκδήλωση. Άλλωστε υπάρχουν τόσοι εκλεκτοί εισηγητές σήμερα, εδώ…
Στην ιστορία του αμερικάνικου κινηματογράφου υπήρχαν πάντοτε εκείνοι οι άνθρωποι που άρθρωναν πολιτικό λόγο έμμεσα ή άμεσα. Ένας από τους πρώτους υπήρξε αναμφίβολα ο πολυτάλαντος και ιδιοφυής Τσάρλι Τσάπλιν. Από τις ταινίες με τον αλητάκο του, το δημοφιλή Σαρλό, ο οποίος έβγαζε τη γλώσσα στον αστυνόμο – εκφραστή της εξουσίας και μας παρουσίαζε μια άλλη σκοτεινή εικόνα της αμερικάνικης κοινωνίας, μέχρι τους «Μοντέρνους Καιρούς», μια άμεση κριτική της εκμετάλλευσης των εργατών, αλλά και με το «Μεγάλο Δικτάτορα» αργότερα, ο Τσάρλι Τσάπλιν έκανε πολιτικό κινηματογράφο. Και μάλιστα, λαϊκό πολιτικό κινηματογράφο, ο οποίος απευθυνόταν στα λαϊκά στρώματα και επί πλέον, στα αντίστοιχα και πέραν των ΗΠΑ.
Το 1935, ο Μάικλ Κέρτιζ, γύρισε τη «Μαύρη Οργή», με πρωταγωνιστή το δηλωμένο αριστερό Πολ Μιούνι, έναν άνθρωπο του οποίου η καριέρα καταστράφηκε από τη στιγμή που το όνομά του μπήκε στη Μαύρη Λίστα, του διαβόητου γερουσιαστή Μακάρθι. Η «Μαύρη Οργή», λοιπόν, αφηγείται την ιστορία ενός μετανάστη ανθρακωρύχου, ο οποίος κατά τη διάρκεια μια απεργίας, ξυλοκοπείται μέχρι θανάτου από τους μπράβους της εταιρίας. Η ιστορία είναι βασισμένη σε ένα αληθινό περιστατικό που συνέβη το 1929 στην Πενσυλβανία. Σε άρθρο του Ντέιβιντ Ουόλς, καλλιτεχνικού συντάκτη του World Socialist Web Site, με τίτλο «Κινηματογράφος, Ιστορία και Σοσιαλισμός», που δημοσιεύεται στο βιβλίο «Κινηματογράφος από τον αριστερό εξώστη» (επιμέλεια Κώστας Μανιουδάκης), υπάρχει μία πολύ ενδιαφέρουσα κριτική που δημοσίευσαν το 1935 οι New York Times: «Το Χόλιγουντ, με όλα του τα ταμπού και τα προσκόμματα για λόγους εμπορικότητας, κάνει μια σημαντική συνεισφορά στο κοινωνικό δράμα με τη ‘Μαύρη Οργή’, η οποία ξεκίνησε να προβάλλεται χτες. Αποσπώντας εξαιρετική ερμηνεία από τον Πολ Μιούνι, η ταινία έρχεται αντιμέτωπη με τις ζώνες ασφαλείας της λογοκρισίας και διηγείται μια συγκινητική ιστορία βιομηχανικού πολέμου στα ανθρακωρυχεία… Μόλις συνειδητοποιήσαμε ότι η ‘Μαύρη Οργή’ θεωρήθηκε από το Πολιτειακό Συμβούλιο Λογοκρισίας, εμπρηστικό κοινωνικό θέαμα και ότι απαγορεύτηκε σε αρκετούς τομείς, θα πρέπει να κατανοήσουμε ότι η Γουόρνερ Μπράδερς επέδειξαν σχεδόν απερίσκεπτο θάρρος στην παραγωγή της ταινίας αυτής».
Νομίζω πως το απόσπασμα αυτό είναι εξαιρετικά ενδεικτικό μίας κατάστασης την οποία αντιμετώπιζαν οι Αμερικανοί σκηνοθέτες, σεναριογράφοι, ηθοποιοί αλλά και παραγωγοί.
Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο λογοκρισίας αλλά και αυτολογοκρισίας, εφόσον οι κινηματογραφιστές πολύ συχνά αναγκάζονται να προσαρμόσουν τα σενάριά τους στις επιταγές των εταιριών παραγωγής. Πάντοτε όμως εκείνοι που θέλουν βρίσκουν τρόπους να δημιουργήσουν ρωγμές σε αυτό που ονομάζαμε χολιγουντιανό μοντέλο και το οποίο δεν είναι άλλο από την προώθηση ενός συγκεκριμένου τρόπου ζωής που στηρίζεται στο τετράπτυχο Πατρίδα-Θρησκεία-Οικογένεια-Κατανάλωση.
Εδώ θα αναφέρω δύο ταινίες, οι οποίες μου ήρθαν στο μυαλό ενόσω έγραφα το κείμενο, οι οποίες, κατά την προσωπική μου άποψη διαρρηγνύουν την κυρίαρχη χολιγουντιανή ψευτοηθική.
Το «American Beauty», είναι η ταινία η οποία δε χωνεύεται εύκολα από τον αμερικανικό μικροαστισμό. Η οικογένεια αμφισβητείται, διαλύεται, ο πατέρας ερωτεύεται τη φίλη της κόρης του και παρατάει τα πάντα. Θυμάμαι το πόση εντύπωση μας είχε κάνει το γεγονός της βράβευσής της στα Όσκαρ. Αλλά και η «Σιωπή των Αμνών», μήπως δεν ήταν μία ταινία η οποία προκαλεί με τη σχέση η οποία δημιουργείται ανάμεσα στην ντέντεκτιβ Τζόντι Φόστερ και τον κατά συρροή δολοφόνο, Άντονι Χόπκινς; Οι δυο τους συνεργάζονται ενώ ένας υπόγειος ερωτισμός αναπτύσσεται ανάμεσά τους. Αποτελούν τα δύο αυτά παραδείγματα, ρωγμές σε ένα μοντέλο; Ίσως…
Πηγαίνοντας λίγο πιο πίσω μπορούμε να βρούμε μια ολόκληρη σειρά ταινιών τέτοιου τύπου, δηλαδή ταινιών οι οποίες υπογείως και καταχθονίως υπονομεύουν τη λαμπρή, καλοβολεμένη και ηθική αμερικανική πραγματικότητα. Τι είναι το φιλμ νουάρ, ένα τουλάχιστον μέρος του, αφού πολλά κινούνταν σε μια ψυχροπολεμική κατεύθυνση, εάν όχι ταινίες οι οποίες προσεγγίζουν τη μοναξιά, την αποξένωση και, εν τέλει, τη συντριβή των ανθρώπων, ενώ παραδίπλα υπάρχει μια λαμπερή εικονική πραγματικότητα; Το σύστημα αμφισβητείται, ο κυρίαρχος τρόπος ζωής αμφισβητείται, η ίδια η εξουσία αμφισβητείται. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τις γκανγκστερικές ταινίες που έχουν για θέμα τους τη Μαφία. Εδώ βλέπουμε την ηθική της Μαφίας, μια ηθική η οποία είναι βιωμένη και έρχεται σε αντίθεση με τον καθωσπεπισμό του καθημερινού μικροαστισμού. Στον κανονικό κόσμο, η φιλία είναι μία έννοια προς αναζήτηση, η προδοσία είναι καθημερινή πρακτική. Οι μαφιόζοι, όμως τιμούν τη φιλία, είναι ντόμπροι στις σχέσεις τους, κι όποιος παραβεί τους κανόνες, γνωρίζει την σκληρή, αλλά δίκαιη, τιμωρία. Την ώρα που η θανατική ποινή εφαρμόζεται σε θύτες – θύματα ενός κοινωνικοοικονομικού μοντέλου που οδηγεί τους ανθρώπους στο έγκλημα, η ηθική της Μαφίας ξεπερνάει εκείνη του νόμου ο οποίος κατασκευάζεται για να διατηρήσει τα κεκτημένα μιας άρρωστης κοινωνίας και απονέμει αληθινή δικαιοσύνη. Κι άλλες ρωγμές, λοιπόν, στην έτοιμη τροφή και τον ανόητο ηθικοπλαστισμό των ιεροκηρύκων και των γερακιών του Λευκού Οίκου και της Σι Άι Έι που κυριαρχεί στη συντριπτική πλειοψηφία των χολιγουντιανών ταινιών.
Το Χόλιγουντ, πάντοτε είχε τους αμφισβητίες του. Από του παλιότερους, όπως ο Ζιλ Ντασέν, ο Ντάλτον Τράμπο και πολλοί άλλοι, όπως οι πιο σύγχρονοι, όπως ο Σον Πεν, ο οποίος δήλωσε τελευταία, πως εάν ούτε ο Ομπάμα, εφόσον εκλεγεί, δεν κάνει κάτι, τότε δεν υπάρχει καμία ελπίδα πλέον. Αλλά και το Ρόμπερτ Ρεντφορντ, ο οποίος δημιούργησε το Φεστιβάλ του Σάντανς, ενός φεστιβάλ για το ανεξάρτητο σινεμά, που προωθεί ταινίες εκτός των μεγάλων στούντιο.
Για το τέλος θα κάνω μια σύντομη αναφορά ταινιών που είδαμε τα τελευταία χρόνια και οι οποίες ήταν πολιτικές με πιο άμεσο τρόπο. Θα ξεπεράσω τις ταινίες του Μάικλ Μουρ ή του Πίτερ Γουότκινς, οι οποίες ούτως ή άλλως είναι άμεσα πολιτικές και δε δημιουργούν απλά ρωγμές αλλά έρχονται σε μετωπική σύγκρουση με το αμερικανικό κατεστημένο, γι’ αυτό και έχουν προβλήματα διανομής στις ΗΠΑ.
Κι αν ο Λαρς Φον Τρίερ είναι Δανός, τόσο το «Ντόγκβιλ», όσο και το «Μάντερλεϊ», τα δύο πρώτα μέρη της τριλογίας του για την Αμερική, είναι αμερικάνικες ταινίες. Ο Τρίερ, βάζει στο στόχαστρό του τις αξίες των ΗΠΑ, με δύο ταινίες βαθιά πολιτικές, τόσο στη θεματολογία τους όσο, επιτρέψτε μου να πως, και στην αισθητική τους.
Πολιτικό, θεωρώ και το ντοκιμαντέρ «Μέσα στο Βαθύ Λαρρύγγι», το οποίο έχοντας σα θέμα του τη γνωστή πορνοταινία «Το Βαθύ Λαρρύγγι», κάνει μία τολμηρή τομή στα ήθη της αμερικάνικης κοινωνίας στη δεκαετία του 1970 την υποκρισία και τον πουριτανισμό της.
Στο αριστουργηματικό «Οι Τρεις Ταφές του Μελκιάδες Εστράδα», ο Τόμι Λι Τζόουνς, εκτός από τη θαυμάσια σκηνοθετική του δουλειά, σχολιάζει την αντιμετώπιση των ξένων από τους Αμερικανούς.
Στο βραβευμένο «Μυστικό του Μπρόουκμπακ Μάουντεν» έχουμε ακόμη μία ‘αιρετική’ ματιά, στο θέμα της ομοφυλοφιλίας αυτή τη φορά, μια πολιτικότατη ταινία, αφού πολιτική δεν είναι μόνον ο μαρξισμός-λενινισμός.
Ο Σαμ Μέντες, σκηνοθετεί το εξαιρετικό «Σύρριζα», μια ταινία η οποία επιτίθεται άμεσα στην πολεμοχαρή πολιτική των ΗΠΑ. Καταγγέλει τον πόλεμο, τη στρατιωτική ιεραρχία, τα συμφέροντα που κρύβονται πίσω από τη δημιουργία πολεμικών συρράξεων.
Το ντοκιμαντέρ «Fast Food Nation» είναι μια καταγγελία για την βιομηχανία ταχυφαγίας. Ο Ρίτσαρντ Λινκλέιτερ επιτίθεται στον διατροφικό καταναλωτισμό, στην κακή ποιότητα που προσφέρουν οι εταιρίες φαγητού αλλά και σε έναν ολόκληρο τρόπο ζωής.
Αλλά μήπως και η «Συριάνα» του Στίβεν Γκέιγκαν, δεν είναι μία πολιτική ταινία, όταν ασχολείται με τις μπίζνες γύρω από το πετρέλαιο;
Πολιτικότατη, κατά την άποψή μου, είναι και η ταινία «V for Vendetta» των αδελφών Γουακόφσκι. Σε μια ολοκληρωτική κοινωνία, δεν είναι έγκλημα να βάζεις και καμιά βόμβα κάπου – κάπου!
Για το τέλος άφησα δύο ταινίες που αγάπησα ιδιαίτερα. Το οργουελικό φιλμ του Αλφόνσο Κουαρόν «Τα παιδιά των ανθρώπων». Η ανθρωπότητα καταστρέφεται, δε γεννιούνται πλέον παιδιά, ο κόσμος έχει γεμίσει πρόσφυγες, η καταστολή της εξουσίας έχει φτάσει στο απόγειό της, τείχη στήνονται ανάμεσα στους ανθρώπους. Η δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν καταργηθεί. Πως φτάσαμε ως εδώ; Δεν έχει και τόση σημασία, αφού ο Κουαρόν δε μας το λέει ποτέ, αλλά οπωσδήποτε προς τα εκεί βαδίζουμε. Πάντοτε όμως υπάρχει μια ρωγμή μέσα από την οποία έρχεται το φως του μέλλοντος. Μπορούν οι άνθρωποι να αντισταθούν, ΄σο κι αυτό μοιάζει ακατόρθωτο
Η δεύτερη ταινία είναι ενός ακόμη από τους προοδευτικούς καλλιτέχνες του Χόλιγουντ, του Τζορτζ Κλούνεϊ, και φυσικά είναι το «Καληνύχτα και Καλή Τύχη». Η δικτατορία των ΜΜΕ, η παντοδυναμία τους και ο έλεγχός τους από την εξουσία. Είναι κι εκείνος ο μακαρθισμός, που στοιχειώνει ακόμη τους προοδευτικούς καλλιτέχνες του Χόλιγουντ.
Όμως για να μην ξεχνιόμαστε, πολιτικό σινεμά κάνει και η άλλη πλευρά, και αναφέρομαι στην πλευρά της αντίδρασης, του χολιγουντιανού κατεστημένου. Αναφέρω απλά το κατάπτυστο, κατά την προσωπική μου άποψη, πόνημα του Άντι Γκαρσία «Αβάνα, Χαμένη Πόλη», χαμένη για την αμερικάνικη πλουτοκρατία η οποία απολάβανε τις ομορφιές της Κούβας, ενώ ο λαός του νησιού ζούσε στην απόλυτη ένδεια. Αναπολεί εκείνες τις λαμπερές εποχές ο Άντι Γκαρσία, με τις μουσικές και τα καζίνα, και κάνει μια ταινία να τη βλέπουν και να χαίρονται οι Κουβανοί του Μαϊάμι οι οποίοι περιμένουν πως και πως την κατάρρευση του καστρικού καθεστώτος. Ακόμη κι αν δε μας ικανοποιεί το μοντέλο σοσιαλισμού της Κούβας, δεν θα μπορούσαμε να συνταχθούμε με το ψυχροπολεμικό παραλλήλημα του Γκαρσία, ο οποίος το πασπαλίζει καλλιτεχνική χρυσόσκονη, αλλά δεν παύει να είναι ένα φιλμ – καθρέφτης της πολιτικής του Τζορτζ Μπους.
Δεν ξέρω εάν κατάφερα να παραμείνω μέσα στο θέμα μου, που ήταν Οι Ρωγμές στο Χολιγουντιανό Μοντέλο. Προσπάθησα να δώσω κάποια στοιχεία, επιφανειακά ίσως, αλλά νομίζω πως το κεφάλαιο του αμερικάνικου πολιτικού κινηματογράφου, είναι τεράστιο. Το σίγουρο είναι πως υπάρχει και καλά θα κάνουμε να μην κλείνουμε τα μάτια και να μην επιδιδόμαστε σε αφορισμούς του στιλ «αμερικάνικο σινεμά, άρα κακό σινεμά». Άλλωστε, όπως έλεγα στην αρχή, ο άνθρωπο χρειάζεται και τα όνειρα. Όνειρο είναι και ένας καλύτερος κόσμος, ειρήνης, δικαιοσύνης και αλληλεγγύης. Και τα όνειρα, αργά ή γρήγορα, παίρνουν την εκδίκησή τους.
Στράτος Κερσανίδης
No Comments Yet
Κανένα σχόλιο ακόμα.
Σχόλια RSS TrackBack Identifier URI
Γράψτε ένα σχόλιο
