Πριν φτάσουμε να μιλήσουμε για τον κινηματογράφο και την εξουσία θα πρέπει πρώτα να ξεκαθαρίσουμε με την έννοια “εξουσία του κινηματογράφου”. Κι αυτό επειδή από αυτήν ξεκινά, κατά τη γνώμη μου, η σύνδεση του κινηματογράφου με την εξουσία.
“Εν αρχή ην ο λόγος”, και αν θεωρήσουμε πως ο κινηματογράφος είναι μια “γραφή με εικόνα και ήχο”, τότε μπορούμε με μια μικρή αυθαιρεσία να πούμε πως “εν αρχή ην η εικόνα”. Δε νομίζω να υπάρχει κανείς που να αμφισβητεί τη δύναμη της εικόνας, σε μια εποχή μάλιστα που η κυριαρχία της είναι σχεδόν απόλυτη. Δεν είναι τυχαίο πως οι άνθρωποι από πολύ παλιά αντιλήφθηκαν τη δύναμη της εικόνας, τη σύνδεση του φαίνεσθε και του είναι, που τελικά έμεινε μόνο φαίνεσθε, συνδέοντας την εικόνα με τη δύναμη, με την κυριαρχία, με την εξουσία. Από την αρχαιότητα η εικόνα, με τη μορφή μνημείων, υπενθύμιζε στους ανθρώπους τη δύναμη της εξουσίας, είτε πολιτικής, είτε θρησκευτικής είτε οικονομικής που συνήθως ήταν το ένα και το αυτό. Και όταν στα τέλη του 19ου αιώνα εφευρέθηκε ο κινηματογράφος, η κινούμενη εικόνα η οποία μπορούσε μέσα σε ένα κουτί φιλμ να μεταφέρει μηνύματα πολύ μακριά και πολύ εύκολα, η εφεύρεση από μόνη της άρχισε να ασκεί μια εξουσία. Πολύ σύντομα η εξουσία του κινηματογράφου έγινε “Κινηματογράφος της εξουσίας”.
Εδώ θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε πως χρησιμοποιώ τη λέξη “εξουσία” όχι κατ’ ανάγκην με την αρνητική της έννοια. Θέλοντας να πω με αυτό πως ο κινηματογράφος και σήμερα τα άλλα μέσα, όπως το βίντεο και η τηλεόραση, μπορούν να χρησιμοποιηθούν και από την αντί-εξουσία, για λόγους προπαγάνδας άλλων ιδεών, άλλων οραμάτων, ενός άλλου τρόπου ζωής, οργάνωσης της κοινωνίας, ενός άλλου κόσμου. Για παράδειγμα μπορώ να αναφέρω ταινίες που γυρίστηκαν από κινηματογραφιστές κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, της ελληνικής εθνικής αντίστασης κλπ. που αποτελούν ντοκουμέντα υπέρ, της δικής μας, ας πούμε, πλευράς. Ο ίδιος ο Λένιν, είχε αντιληφθεί τη δύναμη του κινηματογράφου και είχε δώσει μεγάλη σημασία στην ανάπτυξή του μόλις οι Μπολσεβίκοι πήραν την εξουσία, σύντομα όμως έγινε όργανο στα χέρια μιας εξουσία που όσο περνούσαν τα χρόνια παρέκκλινε μέχρις ότου φτάσαμε στα ιδεολογικά και αισθητικά εξαμβλώματα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Εδώ όμως δεν πρέπει να ξεχάσουμε να αναφερθούμε σε μια σειρά ρώσων κινηματογραφιστών, κομματιού του καλλιτεχνικού κινήματος της ρώσικης πρωτοπορίας, οι οποίοι είχαν θέσει από μόνοι τους την τέχνη τους στην υπηρεσία της επανάστασης, π.χ. ο Σεργκέι Αϊζενστάιν, προτού “παρεκτραπεί” και προτού πέσει και ο ίδιος θύμα του σταλινικού γραφειοκρατικού τέρατος.
Συνεχίζοντας με παραδείγματα του “κινηματογράφου της εξουσίας”, αξίζει να αναφερθούμε στην περίπτωση της Λένι Ρίφενσταλ, μιας αξιόλογης σκηνοθέτιδας η οποία έθεσε το ταλέντο της στην υπηρεσία του προπαγανδιστικού μηχανισμού των Ναζί. Η αγαπημένη σκηνοθέτιδα του Χίτλερ υπήρξε κλασικό παράδειγμα καθεστωτικής καλλιτέχνιδας, η οποία έχοντας στη διάθεσή της όλα τα τεχνικά μέσα που επιθυμούσε “έστηνε” όλα εκείνα τα ντοκουμέντα προπαγάνδας των Ναζί. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι οι ομιλίες του Χίτλερ αλλά και οι Ολυμπιακοί αγώνες του 1936, εξαιρετικά δείγματα κινηματογράφησης αλλά ανατριχιαστικού ιδεολογικού περιεχομένου και στόχου.
Αλλά και ο Μπενίτο Μουσολίνι έδωσε μεγάλη σημασία στη δύναμη του κινηματογράφου ιδρύοντας το Πειραματικό Κέντρο Κινηματογράφου στη Ρώμη και θέτοντας τις βάσεις της ιταλικής κινηματογραφικής βιομηχανίας.
Ας αφήσουμε όμως κατά μέρος τα καθεστώτα αυτά και ας έρθουμε στη σημερινή κατάσταση σε συνθήκες κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Εδώ η εξουσία έχει μια διαφορετική μορφή, Δε μιλάμε πλέον για αυταρχική διακυβέρνηση, και ο κινηματογράφος λειτουργεί μέσα σε συνθήκες ελευθερίας, χωρίς λογοκρισία. Είναι όμως έτσι; Μάλλον, είναι απόλυτα έτσι;
Μπορεί, λοιπόν, σήμερα να μη μιλάμε για μορφές δικτατορικής μορφής εξουσίας, αλλά οπωσδήποτε μιλάμε για την κυριαρχία μιας άλλου είδους εξουσίας, οικονομικής αλλά και ταυτισμένης με ένα μοντέλο ζωής. Ο κινηματογράφος ως μία μορφή βιομηχανίας στο χώρο του θεάματος, όπως έχει μετατραπεί από την ολιγαρχία του χρήματος, δημιουργεί τεράστιες ανισότητες ανάμεσα στους δημιουργούς σε όλους τους τομείς, στην παραγωγή, την προώθηση, τη διανομή, την κατανάλωση. Ταυτόχρονα οι εργαζόμενοι στο χώρο του κινηματογράφου υφίστανται όλες τις ανισότητες του καπιταλιστικού συστήματος.
Η κινηματογραφική οικονομική ολιγαρχία μέσα από τις ανισότητες αυτές κατάφερε να ελέγξει και να προωθήσει τη δική της ιδεολογική και αισθητική άποψη για τον κινηματογράφο. Είναι πλέον εμφανές πως τα μεγάλα στούντιο, που πλέον είναι υπερεθνικοί κολοσσοί έχουν συνθλίψει την ανεξάρτητη παραγωγή, τον κινηματογράφο των μικρών μεγεθών και των μεγάλων οραμάτων, τον κινηματογράφο των ιδεών και των ανθρώπων. Μέσα από μία αισθητική ισοπέδωση και από την προώθηση ενός συγκεκριμένου μοντέλου ζωής και σκέψης (μη-σκέψης) δημιουργείται ο παθητικός θεατής καταναλωτής, υποχείριο ενός ανθρωποφάγου μηχανισμού, μιας εξουσίας που εκμεταλλεύεται την οικονομική της δύναμη για να στηρίξει το δικό της κοινωνικό μοντέλο. Δεν είναι τυχαίοι ο αριθμοί οι οποίοι μιλούν για το 90% των ταινιών που παίζονται κάθε χρόνο πως είναι παραγωγές των στούντιο μεγαθηρίων. Και δεν θα μιλήσω για αμερικάνικο κινηματογράφο κατ’ ανάγκην, αν και το 99% προέρχεται από εκεί. Γιατί το μοντέλο αυτό έχει περάσει και αλλού, με αποτέλεσμα και στη χώρα μας ακόμη κινηματογραφικά καρκινώματα επικίνδυνα και φασίζουσας ιδεολογικής προσέγγισης, όπως το “Σέιβ σεξ” γίνονται μεγάλες επιτυχίες προωθώντας το χαζοχαρούμενο στιλάκι ως ιδεολογία της καθημερινότητάς μας, δημιουργώντας στη συνέχεια ανθρώπους καταναλωτές προϊόντων και προτύπων του συστήματος.
Σήμερα η εξουσία ελέγχει τον κινηματογράφο με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Και μέσα από τον οικονομικό έλεγχο, αφού έχει καταφέρει σχεδόν να εξαφανίσει το διαφορετικό, ασκεί και πολιτικό έλεγχο αφού προπαγανδίζει αυτό ακριβώς που είναι. Δηλαδή την κοινωνία των ανισοτήτων και όχι της ισότητας, την κοινωνία των μοναχικών ανθρώπων και όχι των συλλογικών δράσεων, την κοινωνίας της κατανάλωσης και της γκλαμουριάς. Ένα παράδειγμα επικίνδυνης ιδεολογικά ταινίας, είναι κατά τη γνώμη μου το “Μάτριξ”.
Από την αρχή, η διαφήμιση της ταινίας κατακλύζει τα πάντα. Μήνες πριν. Και όταν βγαίνει στους κινηματογράφους, παίζεται σε περίπου 15 αίθουσες στη Θεσσαλονίκη πιέζοντας ασφυκτικά τα υπόλοιπες ταινίες. Όπου και να γυρίσεις βλέπεις τη διαφήμιση της ταινίας. Και όταν φτάνει στην αίθουσα ανακαλύπτεις πως πρόκειται για ένα τεχνικό κατασκεύασμα όπου κάποιοι κακοί νικιούνται από κάποιους ηρωικούς καλούς ενώ οι άνθρωποι απουσιάζουν. Η μοίρα τους βρίσκεται στα χέρια των εκλεκτών.
Θα μπορούσα να αναφέρω δεκάδες παρόμοιων παραδειγμάτων. Δεν ξέρω όμως αν θα ωφελούσε σε τίποτε. Η πραγματικότητα ούτως ή άλλως είναι αυτή που περιέγραψα πριν από λίγο.
Δηλαδή η οικονομική, και κατ’ επέκταση πολιτική ολιγαρχία, ελέγχει την παραγωγή και τη διανομή του κινηματογραφικού προϊόντος. Ο κινηματογράφος σήμερα, δεν είναι πλέον πολιτιστικό προϊόν, αλλά βιομηχανικό προϊόν προς κατανάλωση. Μέσα από αυτόν τον ελεγχόμενο κινηματογράφο προπαγανδίζεται εντέχνως το μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης της άρχουσας τάξης. Ο κινηματογράφος ο οποίος από μόνος του είναι εξουσία, βρίσκεται στα χέρα της οικονομικής και πολιτικής εξουσίας.
Βέβαια πάντα υπάρχουν εξαιρέσεις, πάντα υπάρχουν εστίες αντίστασης, και επειδή το πιστεύουμε βρισκόμαστε σήμερα εδώ. Αξίζει να δοκιμάσουμε να φτιάξουμε το δικό μας κινηματογράφο, έχουμε παραδείγματα από την ιστορία. Κοινωνικό ντοκιμαντέρ, νουβέλ βαγκ, νεορεαλισμός, φρι σίνεμα.
Ας θυμηθούμε τον Γκοντάρ και τους φίλους του που σταμάτησαν το φεστιβάλ των Κανών εκείνον το φλογισμένο Μάη του 1968. Ας πάρουμε τώρα τις κάμερες στο χέρι κι ας βγούμε στους δρόμους τις επόμενες μέρες για να κάνουμε το δικό μας ντοκιμαντέρ της αντίστασης σε αντιδιαστολή με τις βρόμικες εικόνες που θα δείξουν οι βρόμικες οθόνες μιας βρόμικης εξουσίας.
Δευτέρα 16 Ιουνίου 2003
Θεσσαλονίκη Αντισύνοδος 2006, Ομιλία στη Θεολογική μετά από πρόσκληση της Αντιεξουαστικής Κίνησης Θεσσαλονίκης.
No Comments Yet
Κανένα σχόλιο ακόμα.
Σχόλια RSS TrackBack Identifier URI
Γράψτε ένα σχόλιο
