ΝΙΚΟΣ ΕΓΓΟΝΟΠΟΥΛΟΣ, «… ωραίος σαν Έλληνας»

ΝΙΚΟΣ ΕΓΓΟΝΟΠΟΥΛΟΣ, «… ωραίος σαν Έλληνας»

 

Υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που με το έργο τους καταφέρνουν να ξεπεράσουν τα «σύνορα» ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο, να καταργήσουν τον ίδιο το θάνατο, να τον κάνουν κι αυτόν ζωή.

Ο Νίκος Εγγονόπουλος –που λίγες μέρες πριν συμπληρώθηκαν δέκα χρόνια από τότε που «έφυγε» (31 Οκτωβρίου 1985), είναι ένας από αυτούς. Ζωγράφος και ποιητής –ή αντίστροφα αν προτιμάτε- ο Εγγονόπουλος υπήρξε ένας από τους κυριότερους εκπροσώπους του υπερρεαλισμού στη χώρα μας. Ο Εξώστης θέλοντας να τον τιμήσει, επιχειρεί να παρουσιάσει ένα σεμνό αφιέρωμα στο μεγάλο αυτόν καλλιτέχνη και άνθρωπο.

Η ζωή του
Ο Νίκος Εγγονόπουλος γεννήθηκε το 1910 στην Αθήνα. Ο πατέρας του Παναγιώτης καταγόταν από το Φανάρι και η μητέρα του Ερριέττη από την αρχοντική οικογένεια της Ύδρας, του Μπέη Βούλγαρη.

Το 1932 γράφτηκε στη Σχολή Καλών τεχνών όπου μαθήτευσε κοντά στον Κωνσταντίνο Παρθένη. Αποφοίτησε το 1938 αλλά συνέχισε τις σπουδές του. Κοντά στον Ευάγγελο Ιωαννίδη εμβάθυνε στην τεχνική του ιμπρεσιονισμού ενώ τη βυζαντινή τέχνη την έμαθε από τους Ανδρέα Ξυγγόπουλο και Φώτη Κόντογλου. Ο ίδιος ο Εγγονόπουλος μιλώντας για τους δασκάλους του, αποκάλεσε τον Παρθένη «μεγάλο ζωγράφο, μεγάλο άνθρωπο, μεγάλο δάσκαλο» και τον Κόντογλου «άνθρωπο με τη γενναία ψυχή». Εκτός, όμως, από τη ζωγραφική ο Εγγονόπουλος εξερευνά και τα μονοπάτια της ποίησης. Παράλληλα με τις εικαστικές σπουδές του, μαθήτευσε κοντά στον Μένο Φιλήντα, μελετώντας την ελληνική γλώσσα. Η γνωριμία του με τον Ανδρέα Εμπειρίκο και η φιλία που ένωνε τους δύο άνδρες ήταν μία σημαντική στιγμή στη ζωή του Εγγονόπουλου.

Όταν ξέσπασε ο ελληνο-ιταλικός πόλεμος, κι αφού προηγουμένως λόγω της κομουνιστικής του ιδεολογίας πέρασε από έναν πειθαρχικό λόχο, στάλθηκε στην πρώτη γραμμή. Μετά τη μάχη στο Όστροβο (13 Απριλίου 1941), συνελήφθη και κλείστηκε από τους Γερμανούς σε στρατόπεδο εργασίας. Κατάφερε, όμως, να δραπετεύσει και επέστρεψε στην Αθήνα με τα πόδια.

Ο Νίκος Εγγονόπουλος δεν εγκατέλειψε τις αριστερές του ιδέες ποτέ μέχρι το τέλος της ζωής του. Το πιο σημαντικό, όμως ήταν [ως έζησε σύμφωνα με αυτές τις ιδέες. Κρατώντας την αντικομφορμιστική συμπεριφορά του, απέφευγε τις κοσμικές συναναστροφές και διατηρούσε σχέσεις με τους ομοϊδεάτες του λογοτέχνες όπως, η Μέλπω Αξιώτη, η Έλλη Αλεξίου, ο Μενέλαος Λουντέμης, ο Βάλιας Σεμαρτζίδης, ο Νικηφόρος Βρεττάκος, ο Κοσμάς Πολίτης κ.α. οι οποίοι συγκεντρωνόταν στο σπίτι του Νίκου Καββαδία.

«Είμαι μπολσεβίκος», δήλωνε το 1948, σύμφωνα με μαρτυρία της Μπέτυς Βακαλοπούλου (Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία 28-29/10/1995), ενώ σε συνέντευξή του στα Νέα το 1976 έλεγε: «θαυμάζω τον Λένιν, ήταν μεγάλος άνδρας».

Ο ζωγράφος

Ο Νίκος Εγγονόπουλος παρουσίασε για πρώτη φορά έργα του στο κοινό σε ατομική έκθεση, το 1939. Η Πέγκυ Κουνελάκη, γράφει: «Η πρώτη επαφή του καλλιτέχνη με το κοινό προκαλεί πολλές αντιδράσεις, μια και είναι ο πρώτος υπερρεαλιστής ζωγράφος στην Ελλάδα. Οι αντιδράσεις και η εχθρότητα παίρνουν μεγάλες διαστάσεις και προέρχονται από ειδικούς και μη. Παρότι πικραίνεται βαθιά με την αντιμετώπιση που του γίνεται, εξακολουθεί τη διττή καλλιτεχνική του δημιουργία, δίνοντάς μας πραγματικά αριστουργήματα. Για το Νίκο Εγγονόπουλο, ο υπερρεαλισμός είναι κάτι το έμφυτο, δεν αναπτύχθηκε μέσα από επιρροές ξένων καλλιτεχνών ή από διεθνή καλλιτεχνικά ρεύματα. Οι φιγούρες του είναι συγκεκριμένες, ενώ τα πρόσωπα απροσδιόριστα, χωρίς χαρακτηριστικά που κινούνται σε χώρους γνώριμους αλλά όχι συγκεκριμένους. Τα απρόσωπα όντα του καλλιτέχνη μοιάζουν να συμμετέχουν σε μια ονειρική θεατρική παράσταση, που το ντεκόρ τους έχει κάνει ο ζωγράφος με θαυμαστή μαεστρία. Τα όντα αυτά, κινούνται αργά και επίσημα, σε διάφορες χαριτωμένες πόζες, επιδεικνύοντας τα υπερτροφικά και μυώδη άκρα τους. Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του καλλιτέχνη είναι, πως δημιουργεί έναν ελληνικό υπερρεαλισμό, δίνοντας στο διεθνές ρεύμα περισσότερο ανθρώπινα και λογικά στοιχεία. Εμπνέεται από την ελληνική μυθολογία και χρησιμοποιεί το χρώμα του ελληνικού ουρανού, σα φόντο στα περισσότερα έργα του. Όμως το εντυπωσιακότερο ίσως στοιχείο της δουλειάς του Εγγονόπουλου, είναι το χρώμα του. Έτσι η πλαστικότητα στις φιγούρες, σε συνδυασμό με τα θαυμάσια φωτεινά χρώματα, δημιουργούν μια καλλιτεχνική και πνευματική ανάταση, πραγματικά πρωτόγνωρη».

Ο ποιητής
Η πρώτη ποιητική συλλογή του Νίκου Εγγονόπουλου «Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν» εκδόθηκε το 1938. Το 1944 κυκλοφόρησε η πρώτη έκδοση του «Μπολιβάρ», του πιο γνωστού από τα έργα του, της οποίας επακολούθησαν τρεις επανεκδόσεις. Χρησιμοποιώντας το νοτιοαμερικάνο επαναστάτη Σιμόν Μπολιβάρ (1783-1830), ο ποιητής μιλά για την Ελλάδα, για τους ήρωές της, παραπέμποντας στο Ρήγα Φεραίο και τον Άρη Βελουχιώτη. Αλλά ο Μπολιβάρ μπορεί να είναι και ο Λένιν και ο Ροβεσπιέρος ακόμη. Άνθρωποι τους οποίους θαύμαζε ο Εγγονόπουλος και θα ήθελε να μιλήσει γι’ αυτούς. Πουθενά, όμως, δε λέει ο ίδιος σε ποιον συγκεκριμένα αναφέρεται.

Η ποίησή του, όπως και η ζωγραφική του, ακολουθεί τους δρόμους του υπερρεαλισμού. Μπορεί κανείς μέσα στους στίχους του, να ανακαλύψει τους προβληματισμούς, τις αγωνίες του, τα πιστεύω του αλλά και την ευαισθησία του, τον τρυφερό άνθρωπο που αγαπά και ερωτεύεται.

Επειδή αισθάνομαι πολύ μικρός για να αντιμετωπίσω το μεγαλείο της ποίησης του Νίκου Εγγονόπουλου, σας παραπέμπω σε αποσπάσματα από ποιήματά του που δημοσιεύονται σε διπλανές στήλες αυτού του αφιερώματος.

Στράτος Κερσανίδης

ΕΞΩΣΤΗΣ 17/11/1995

 

ΜΠΟΛΙΒΑΡ (απόσπασμα)

Μπολιβάρ! Κράζω τ΄ όνομά σου ξαπλωμένος στην κορυφή του Έρε,

Την πιο ψηλή κορφή της νήσου Ύδρας.

Από δω η θέα εκτείνεται μαγευτική μέχρι των νήσων του Σαρωνικού, τη Θήβα,

Μέχρι κει κάτω, πέρα απ’ τη Μονεμβασιά, το τρανό Μισίρι,

Αλλά και μέχρι τον Παναμά, της Γουατεμάλας, της Νικαράγουα, του Οντουράς, της Αιτής,

του Σαν Ντομίνγκο, της Βολιβίας, της Κολομβίας,

του Περού, της Βενεζουέλας, της Χιλής, της Αργεντινής, της Βραζιλίας, Ουρουγουάη, Παραγουάη, του Ισημερινού ακόμη και του Μεξικού.

Μ’ ένα σκληρό λιθάρι χαράζω τ’ όνομά σου πάνω στην πέτρα,

νάρχουνται αργότερα οι άνθρωποι να προσκυνούν.

Τινάζονται σπίθες καθώς χαράζω –έτσι είτανε, λεν, ο Μπολιβάρ- και παρακολουθώ

Το χέρι μου καθώς γράφει, λαμπρό μέσα στον ήλιο.

 

Είδες για πρώτη φορά το φως στο Καρακάς. Το φως το δικό σου,

Μπολιβάρ, γιατί ως νάρθης η Νότια Αμερική ολόκληρη είτανε βυθισμένη στα πικρά σκοτάδια.

Τ’ όνομά σου τώρα είναι δαυλός αναμμένος, που φωτίζει την Αμερική, και τη Βόρεια και τη Νότια και την οικουμένη!

Οι ποταμοί Αμαζόνιος και Ορινόκος πηγάζουν απ’ τα μάτια σου.

Τα ψηλά βουνά έχουν τις ρίζες στο στέρνο σου,

Η οροσειρά των Άνδεων είναι η ραχοκοκαλιά σου.

Στην κορφή της κεφαλής σου, παλληκαρά, τρέχουν τ’ ανήμερα άτια και τ’ άγρια βόδια,

Ο πλούτος της Αργεντινής.

Πάνω στην κοιλιά σου εκτείνονται οι απέραντες φυτείες του καφφέ.

Σαν μιλάς, φοβεροί σεισμοί ρημάζουν το παν,

Από τις επιβλητικές ερημιές της Παταγονίας μέχρι τα πολύχρωμα νησιά,

Ηφαίστεια ξεπετιούνται στο Περού και ξερνάνε στα ουράνια την οργή τους,

Σειούνται τα χώματα παντού και τρίζουν τα εικονίσματα στην Καστοριά,

Τη σιωπηλή πόλη κοντά στη λίμνη.

Μπολιβάρ, είσαι ωραίος σαν Έλληνας (…)

 

ΥΜΝΟΣ ΔΟΞΑΣΤΙΚΟΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ Π’ ΑΓΑΠΟΥΜΕ (απόσπασμα)

 

Είν’ οι γυναίκες π’ αγαπούμε σαν τα ρόδια

έρχονται και μας βρίσκουνε

τις νύχτες

όταν βρέχειη

με τους μαστούς τους καταργούν τη μοναξιά μας

μεσ’ τα μαλλιά μας εισχωρούν βαθειά

και τα κοσμούνε

σα δάκρυα

σαν ακρογιάλια φωτεινά

σα ρόδια (…)

 

ειν’ οι γυναίκες π’ αγαπούμε σαν λιμάνια

(μόνος σκοπός

Προορισμός

των ωραίων καραβιών μας)

τα μάτια τους

είν’ οι κυματοθραύστες

οι ώμοι τους είν’ ο σημαιοφόρος

της χαράς

οι μηροί τους

σειρά αμφορείς στις προκυμαίες

τα πόδια τους

οι στοργικοί

μας

φάροι

- οι νοσταλγοί τις ονομάζουν Κ α τ ε ρ ί ν α –

είναι τα κύματά τους

οι υπέροχες θωπείες

οι Σειρήνες τους δεν μας γελούν

μόνε

μας δείχνουνε το δρόμο

-φιλικές-

προς τα λιμάνια: τις γυναίκες π’ αγαπούμε.

 

έχουνε οι γυναίκες π’ αγαπούμε θεία την ουσία

κι όταν σφιχτές στην αγκαλιά μας

τις κρατούμε

με τους Θεούς κι εμείς γινόμαστε όμοιοι

στηνόμαστε ορθοί σαν άγριοι πύργοι

τίποτε δεν είν’ πια δυνατό να μας κλονίσει

με τα λευκά τους χέρια

αυτές

γύρω μας γαντζώνουν

κι έρχονται όλοι οι λαοί

τα έθνη

και μας προσκυνούνε

φωνάζουν

αθάνατο

στους αιώνες

τ’ όνομά μας

γιατί οι γυναίκες π’ αγαπούμε

τη μεταδίνουν

και σ’ εμάς

αυτή

τη θεία τους

ουσία

 

ΤΟ ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ ΤΩΝ ΑΝΘΕΩΝ

την ποίησιν ή την δόξα;

την ποίηση

το βαλάντιο ή την ζωή;

τη ζωή

Χριστόν ή Βαραββάν;

Χριστόν

την Γλάτειαν ή μίαν καλύβην;

την Γαλάτεια

την Τέχνην ή το θάνατο;

την Τέχνη

τον πόλεμο ή την ειρήνη;

την ειρήνη

την Ηρώ ή τον Λέανδρο;

την Ηρώ

την σάρκα ή τα οστά;

την σάρκα

την γυναίκα ή τον άνδρα;

τη γυναίκα

το σχέδιον ή το χρώμα;

το χρώμα

την αγάπη ή την αδιαφορία;

την αγάπη

το μίσος ή την αδιαφορία;

το μίσος

τον πόλεμο ή την ειρήνη;

τον πόλεμο

νυν ή αεί;

αεί

αυτόν ή τον άλλον;

αυτόν

εσένα ή άλλον;

εσένα

το άλφα ή το ω μέγα;

το άλφα

την εκκίνηση ή την άφιξη;

την εκκίνηση

την χαράν ή την λύπην;

την χαρά

την λύπην ή την ανίαν;

την λύπη

τον άνθρωπο ή τον πόθο;

τον πόθο

τον πέλεμο ή την ειρήνη;

την ειρήνη

ν’ αγαπιέσαι ή ν’ αγαπάς;

ν’ αγαπώ.

2 σχόλια

Σχόλια RSS TrackBack Identifier URI